Tanzimati dhe zgjimi shqiptar

Më 3 nëntor 1839, në kopshtin e Gylhanesë pranë pallatit Topkapi, një zyrtar i ri i oborrit lexoi me zë të lartë një dokument që do të ndryshonte fytyrën e Perandorisë Osmane. Ishte Hatt-i Sherif-i i Gylhanesë, i hartuar nga sadrazemi Mustafa Reshid Pasha dhe i shpallur në emër të sulltan Abdylmexhidit. Me të nisi epoka që historia e quan Tanzimat — fjala arabe-osmane për "rirenditje", "reformë". Synimi ishte fisnik dhe i dëshpëruar njëkohësisht: të shpëtonte një perandori plakë duke e shndërruar nga një organizëm fetar e feudal në një shtet modern, të centralizuar, ku të gjithë nënshtetasit — mysliman a i krishterë — do të kishin të njëjtën siguri për jetën, nderin dhe pasurinë. Mbi letër, ishte një Kartë e Madhe orientale. Mbi tokën shqiptare, ajo do të kthehej në një gjysmëshekulli kryengritjesh.

Çfarë premtonte reforma

Tanzimati nuk ishte një ligj i vetëm por një varg masash që u shtrinë nga 1839 deri më 1876. Edikti i Gylhanesë premtoi tri gjëra që i tronditën themelet e rendit të vjetër: siguri ligjore për të gjithë pavarësisht besimit, heqjen e iltizamit — sistemit të taksave të dhëna me qira çifligarëve vendës — në favor të një mbledhjeje të rregullt sipas pasurisë, dhe një shërbim ushtarak të kufizuar e të organizuar, prej katër-pesë vjetësh, në një ushtri të rregullt perandorake. Më 1856, edikti i dytë, Hatt-i Hümayun-i, e thelloi barazinë juridike mes besimeve.

Për një historian të largët, kjo është modernizim i pastër. Por reforma nuk vjen kurrë e zhveshur nga interesi: Stambolli donte para dhe ushtarë. Dhe që të nxirreshin para e ushtarë nga malet shqiptare, duhej fillimisht të thyhej autonomia që këto male e kishin ruajtur me shekuj — ajo lirí e ashpër malësore për të cilën folëm te krahinat që s'u nënshtruan kurrë plotësisht, dhe ai rend i brendshëm që maleve ua jepte Kanuni i Lekë Dukagjinit e jo kadiu i sulltanit.

Pse shqiptarët e refuzuan

Ironia e Tanzimatit te shqiptarët është e thellë dhe ia vlen të shihet pa lajka. Reforma premtonte barazi; shqiptari malësor s'e donte barazinë e Stambollit — donte privilegjin e tij të vjetër: të mos paguante taksa të rënda, të mos jepte djalin ushtar larg vatrës, të mbante armën dhe të gjykohej me ligjin e vet. Kur Porta dërgoi nëpunës nga Anadolli e nga viset arabe për të qeverisur trojet shqiptare, kur hoqi gjykatat vendëse, kur kërkoi regjistrimin e popullsisë për taksa e për nizam — rekrutimin e detyrueshëm — shqiptari e ndjeu menjëherë çfarë po humbiste. Ai shtet që kishte qenë i largët e tolerant, papritmas donte të hynte në çdo shtëpi.

Këtu duhet thënë diçka që na nderon dhe na qorton njëherësh, në frymën e ndershme të Konicës: rezistenca shqiptare ndaj Tanzimatit nuk ishte gjithmonë vetëdije kombëtare e ndritur — shpesh ishte mbrojtje e ngushtë e privilegjeve lokale, e bejlerëve që s'donin të humbnin taksat dhe e malësorëve që s'donin disiplinën e shtetit. Por nga ky refuzim, pa e ditur as vetë, populli mësoi diçka të madhe: se ishte një trup më vete brenda perandorisë, me interesa të vetin, që mund t'i mbronte vetëm i bashkuar. Pikërisht atje, te ky kundërshtim, nis zgjimi.

Kryengritjet: nga Dervish Cara te Mesapliku

Kundërshtimi shpërtheu shpejt në armë. Më 1843–1844, në veri, ngriti krye Dervish Cara: kryengritja nisi në korrik 1843 në Shkup, u rrit kur ushtria osmane nën Hajredin Pashën u përpoq të mbledhte rekrutë me forcë, dhe brenda pak muajsh kryengritësit morën Gostivarin (nëntor 1843), Tetovën (janar 1844) e Shkupin (shkurt 1844). U krijua një Këshill i Madh i udhëhequr nga Dervish Cara — një embrion i vetëqeverisjes shqiptare — që shtriu kontrollin deri në Kumanovë, Preshevë, Bujanovc, Vranjë e Leskovc. Cara u kap nga osmanët në verë të 1844-ës, por mesazhi kishte rënë: malet nuk do të reformoheshin me dekret.

Tri vjet më vonë, jugu u përgjigj. Në qershor 1847, në Kuvendin e Mesaplikut afër Tepelenës, krerët shqiptarë — myslimanë e të krishterë bashkë, gjë domethënëse — u betuan kundër taksave të reja, kundër rekrutimit dhe kundër nëpunësve të huaj. Kjo bashkëjetesë mes besimeve në një kauzë të përbashkët nuk ishte rastësi; ishte fryt i asaj sjelljeje shqiptare që e shqyrtuam te bashkëjetesa fetare. Kryengritja e 1847-ës u shtyp deri në fund të atij viti, me arrestime, internime e me ekzekutimin e udhëheqësve si Rrapo Hekali. Këto nuk ishin ngjarjet e para të tilla — vinin pas një tradite të gjatë, që e kemi rrëfyer te kryengritjet antiosmane të shqiptarëve — por tani kishin një ngjyrim të ri: nuk mbroheshin më vetëm pashallarët, por një popull.

Trashëgimia: nga revolta te kombi

Tanzimati dështoi në synimin e tij themelor te shqiptarët: nuk i bëri besnikë nënshtetas të një shteti modern osman. Por arriti, krejt pa dashur, diçka shumë më të rëndësishme. Duke i sulmuar njëkohësisht — me taksa, me ushtri, me nëpunës të huaj — krahina pas krahine, ai i mësoi shqiptarët se kishin një fat të përbashkët. Brezi që do të ngrinte flamurin e çështjes kombëtare në dekadat pasuese e nxori mësimin nga këto kryengritje: se mbrojtja e privilegjit lokal nuk mjaftonte më, se duhej një gjuhë, një shkollë, një vetëdije e vetme. Dhe pikërisht kur perandoria, në frymën centralizuese të Tanzimatit, do të niste ndalimin e shkollës dhe gjuhës shqipe, shqiptarët do ta kuptonin se zgjimi i nisur si revoltë taksash duhej të bëhej Rilindje. Reforma osmane, e menduar për të shpëtuar perandorinë, kishte ndezur fitilin që do ta copëtonte atë.

Burimet:

• Britannica, "Tanzimat" dhe "The Tanzimat reforms (1839–76)".
• "Edict of Gülhane" (Hatt-ı Şerif i Gylhanesë, 3 nëntor 1839), burime enciklopedike osmane.
• "Uprising of Dervish Cara (1843–1844)" dhe "Albanian revolt of 1847", historiografi e përmbledhur.
• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania — zërat për periudhën osmane dhe Rilindjen.
• Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, 1878–1912 (Princeton, 1967) — për kontekstin që pasoi Tanzimatin.

— Redaksia ZHURMA