Viti 1997: skemat piramidale dhe shteti që u shemb

Asnjë katastrofë e Shqipërisë postkomuniste nuk e tregon kaq qartë brishtësinë e shtetit të ri sa viti 1997. Brenda pak javësh, një popull që sapo kishte dalë nga burgu i madh i izolimit pa kursimet e tij të jetës të zhdukura në një mashtrim financiar, ushtrinë të shpërbërë, depot e armëve të hapura, dhe Tiranën të rrethuar nga kryengritës. Ishte, në kuptimin më të mirëfilltë, shthurja e një shteti — dhe mësimi i tij i hidhur mbetet i gdhendur thellë në kujtesën kombëtare.

Iluzioni i pasurisë së shpejtë

Pas rënies së komunizmit në 1990–1991, Shqipëria hyri në një tranzicion të vështirë ku tregu i lirë erdhi përpara institucioneve që duheshin për ta disiplinuar atë. Në një vend pa banka private të mirëfillta, pa rregullatorë, pa kulturë financiare — sepse për gjysmë shekulli kursimi privat ishte krim ideologjik — lindën "fondet e investimit". Sude, Xhaferri, Populli, Gjallica dhe mbi të gjitha VEFA Holding e Vehbi Alimuçajt premtuan interesa që asnjë ekonomi reale s'mund t'i jepte: 30 për qind në muaj, deri në 300 për qind brenda pak muajsh.

Logjika ishte ajo e çdo skeme piramidale: paratë e investitorëve të rinj paguanin "fitimet" e të vjetërve. Asnjë vlerë nuk prodhohej; vetëm radha e të mashtruarve zgjatej. Por për një familje që shihte fqinjin të blinte makinë e shtëpi, ftesa dukej si shpëtim. Njerëzit shitën lopët, hipotekuan shtëpitë, kthyen në para emigrantët nga Greqia e Italia. Sipas vlerësimeve, shqiptarët derdhën në skema një shumë të barabartë me gati gjysmën e PBB-së vjetore të vendit.

Paralajmërimet që u shpërfillën

Rënia nuk erdhi pa lajmëtarë. Që në vjeshtën e 1996-ës, Fondi Monetar Ndërkombëtar dhe Banka Botërore i kërkuan qeverisë të ndalonte skemat dhe të ngrinte depozitat e tyre. Guvernatori i Bankës së Shqipërisë dërgonte letra mujore me shifrat e interesave të çmendura. Por presidenti Sali Berisha, në prag të zgjedhjeve vendore të tetorit, jo vetëm që nuk veproi — i mbrojti skemat publikisht dhe e akuzoi FMN-në për ndërhyrje në punët e brendshme. Vetëm pas mbledhjeve vjetore të Uashingtonit ministri i Financave e paralajmëroi popullin për herë të parë. Ishte tepër vonë: piramida tashmë po mbahej vetëm nga inercia e besimit.

Shembja dhe kryengritja

Midis 8 e 16 janarit 1997 shumica e skemave ranë njëra pas tjetrës. Sude e Maksude Kadënës deklaroi falimentimin; më 22 janar qeveria ngriu fondet Xhaferri e Populli, dhe arrestimi i Rrapush Xhaferrit ndezi trazirat e para të dhunshme në Lushnjë më 24–25 janar. Mijëra njerëz që kishin humbur gjithçka dolën në rrugë, bindur — me bazë — se shteti kishte mbyllur sytë, e ndoshta përfituar, nga mashtrimi.

Protesta u kthye në revoltë. Më 1 mars kryeministri Aleksandër Meksi dha dorëheqjen; të nesërmen Berisha shpalli gjendjen e jashtëzakonshme. Por jugu tashmë kishte shpërthyer. Në Vlorë e qytetet jugore, qytetarët e armatosur sulmuan repartet ushtarake; policia e ushtria u shpërbënë, dhe depot u plaçkitën — qindra mijëra armë automatike, predha e municion u përhapën nëpër duart e popullit. Vendi u zhyt në një gjendje pranë lufte civile, ku banda të armatosura, hakmarrje vendore dhe boshllëk pushteti vranë mbi dy mijë vetë gjatë vitit. Mijëra të tjerë u hodhën në det drejt Italisë.

Riakatimi i rendit dhe çmimi i tij

Para rrezikut të shthurjes së plotë, u arrit një kompromis politik. U formua një qeveri pajtimi kombëtar nën kryeministrin socialist Bashkim Fino, dhe u thirrën zgjedhjet e parakohshme të qershorit 1997, që i kthyen pushtetin Partisë Socialiste të Fatos Nanos; Berisha u largua nga presidenca. Ndërkohë, më 15 prill, nisi Operacioni "Alba" — një forcë shumëkombëshe prej rreth shtatë mijë trupash, e udhëhequr nga Italia dhe me pjesëmarrjen e njëmbëdhjetë vendeve — që ndihmoi rivendosjen e rendit dhe lehtësoi ndihmat humanitare.

Por pasojat tejkaluan kufijtë e Shqipërisë. Një pjesë e konsiderueshme e armëve të plaçkitura përfunduan te Ushtria Çlirimtare e Kosovës dhe luajtën rol në luftën e Kosovës që nisi vitin pasues — një nga ironitë e mëdha të historisë sonë, ku kolapsi i një shteti shqiptar furnizoi çlirimin e një tjetri.

Mësimi i 1997-ës

Do të ishte rehatuese ta lexonim 1997-ën thjesht si mashtrim financiar. Por ai ishte më shumë: provë se liria pa institucione është brishtë, se tregu pa rregull bëhet grackë, dhe se një popull i mbajtur dekada me radhë i paditur për paranë mund të mashtrohet kolektivisht. Faik Konica do ta kishte parë qartë paradoksin shqiptar — një komb i zgjuar individualisht, por i pambrojtur kolektivisht, sepse i mungonte shteti që e mbron qytetarin nga vetja dhe nga mashtruesi. Përgjegjësia nuk bie vetëm mbi mashtruesit apo mbi naivët; bie po aq mbi një klasë politike që, për llogari elektorale, e la flakën të digjej. Shqipëria e mbijetoi 1997-ën, por çmimi — dy mijë jetë, besimi i thyer te shteti dhe vite zhvillimi të humbur — ishte tepër i lartë për një mësim që mund të ishte mësuar pa gjak.

Burimet:

• Chris Jarvis, "The Rise and Fall of Albania's Pyramid Schemes", Finance & Development, FMN, vol. 37, nr. 1 (mars 2000).
• Encyclopædia Britannica, "Albania: The post-communist transition" dhe zëri për trazirat e 1997-ës.
• "1997 Albanian civil unrest" dhe "Operation Alba", përmbledhje enciklopedike me referenca primare (raporte të OSBE-së dhe forcës shumëkombëshe).
• Raport hulumtues i Dhomës së Komunave britanike, "Albania", Research Paper 97/59 (14 maj 1997).

— Redaksia ZHURMA