Ali Podrimja: poeti i qëndresës kosovare

Ka poetë që e bartin një popull pa e thirrur kurrë me emër. Ali Podrimja qe i tillë: as flamuj në vargje, as parulla, por një gjuhë e thatë, e prerë, kockë e lakuriqësi, ku pas çdo fjale ndihej fryma e një Kosove që mësohej të mbijetonte. Ai nuk e bëri poezinë retorikë të atdhedashurisë; e bëri qëndresë të heshtur — dhe pikërisht aty qëndron madhështia e tij.

Nga Gjakova, me një fëmijëri të plagosur

Podrimja lindi më 28 gusht 1942 në Gjakovë, qytetin që historikisht ka dhënë mjeshtër zejesh dhe mjeshtër fjale. Fëmijërinë e pati të vrarë herët: mbeti pa prindër, dhe ajo ndjesi e mungesës, e të qenit i lënë vetëm përballë botës, do të kthehej më vonë në një nga shtyllat e brendshme të poetikës së tij. Studimet për gjuhë e letërsi shqipe i kreu në Prishtinë, në vitet kur universiteti i ri shqip po lindte me mund, nën një shtet që e shihte shqipen si tolerancë, jo si të drejtë.

Vargun e nisi pothuajse fëmijë. Përmbledhja e parë, Thirrje, doli në Prishtinë më 1961, kur ai ende ishte në gjimnaz. Që atëherë e gjer në fund, ai nuk u largua kurrë nga letra — më shumë se një duzinë vëllimesh në gjysmë shekulli, vepër që e bëri zërin kosovar më të njohur jashtë kufijve.

Gjuha e re e letërsisë së Kosovës

Vlera e Podrimjes nuk matet vetëm me numrin e librave, por me kthesën që solli. Brenda letërsisë së Kosovës — atij zëri tjetër shqip që u rrit nën Jugosllavi, larg Tiranës dhe larg realizmit socialist të saj — ai ishte ndër të parët që e çliroi vargun nga e folura e madhe e kohës. Aty ku shumë bashkëkohës ende këndonin me patos, Podrimja foli me pak fjalë, me imazhe të ngjeshura, me një modernitet që e afronte me rrymat europiane pa e tradhtuar tabanin shqip.

Vëllime si Sampo (1969) dhe Drejtpeshimi (1981) e treguan një poet që kërkonte ekuilibrin — vetë titulli i të dytit, "drejtpeshimi", flet për një vetëdije që nuk dorëzohet as në dëshpërim, as në iluzion. Në këtë ai i përket tërësisht letërsisë shqipe të shekullit të njëzetë, asaj dege që, e ndarë nga trungu shtetëror, mbajti gjallë fjalën në kushte ku fjala kushtonte.

Lum Lumi: kur dhembja u bë kryevepër

Më 1982, në Prishtinë, doli libri që do ta vendoste Podrimjen përjetë në majën e poezisë moderne shqipe: Lum Lumi. Është elegji për të birin, Lumin, që vdiq nga kanceri — një baba që e shikon fëmijën të shuhet dhe nuk ka armë tjetër veç vargut. Por nga kjo tragjedi krejt personale, Podrimja nxori diçka universale: një meditim mbi qenien, vetminë, frikën, fatin dhe vdekjen, që e ngre dhembjen private në lartësi filozofike.

Lexuesi kosovar e kuptoi menjëherë se "Lumi" nuk ishte vetëm një djalë; ishte edhe një popull i ri që po vuante, një Kosovë e brishtë mes presionit dhe shpresës. Pa e thënë kurrë haptas — sepse koha nuk e lejonte ta thoshte — Podrimja shkroi për qëndresën përmes humbjes. Ky është arti i tij: t'i thoshte gjithçka duke folur sikur s'thoshte asgjë politike. Lum Lumi shënoi një kthesë jo vetëm në veprën e tij, por në tërë vargun bashkëkohor kosovar.

Zëri që doli në botë

Reputacioni i Podrimjes kaloi kufijtë. Poezia e tij u përkthye në shumë gjuhë; në anglisht përzgjedhja Who Will Slay the Wolf (Nju-Jork, 2000) erdhi nga dora e albanologut Robert Elsie, që e quante Podrimjen ndër përfaqësuesit më tipikë të modernitetit poetik shqiptar. Ai mori pjesë në festivale ndërkombëtare, përfaqësoi letërsinë shqipe nëpër Evropë dhe u bë anëtar i lidhjeve të shkrimtarëve e i PEN-it — jo si funksionar, por si zë.

Megjithatë, ai mbeti deri në fund poet i vendit të vet. Nuk u shkëput nga Kosova as kur emri i tij u njoh gjerë; mbeti, siç thoshte vetë, "i rrethuar nga ujqit" — metafora e tij e përhershme për rreziqet që e kanosnin fjalën dhe popullin shqip. Vepra e tij i jep peshë idesë se rruga e gjatë e Kosovës drejt lirisë nuk u shkrua vetëm me armë e diplomaci, por edhe me varg.

Fundi në një pyll të huaj

Më korrik 2012, Podrimja udhëtoi në Lodève të Francës për të marrë pjesë në festivalin "Zërat e Mesdheut", ku përfaqësonte poezinë shqipe. Familja humbi kontaktin me të më 18 korrik. Më 21 korrik, policia franceze njoftoi gjetjen e trupit të tij të pajetë në një pyll afër qytetit. Hetuesit nuk gjetën shenja dhune; sipas tyre, poeti kishte humbur orientimin gjatë një shëtitjeje dhe, pas orësh ecjeje, ishte rrëzuar nga dehidratimi. Ironi e hidhur: poeti i qëndresës, që i kishte mbijetuar gjithçkaje, u shua i vetëm, i humbur, larg dheut të vet.

Konica do të thoshte se një komb njihet jo nga sa flet për veten, por nga sa thellë di të vuajë e të mendojë. Ali Podrimja na e la pikërisht atë thellësi: provën se poezia e vërtetë shqipe nuk ka nevojë për britma — i mjafton një baba, një djalë, dhe një gjuhë që nuk pranon të vdesë. Ai i përket asaj galaktike ku ndriçojnë emrat e mëdhenj të vargut tonë, krah Ismail Kadaresë e të tjerëve, por me një dritë krejt të vetën: të heshtur, kockore, të pamposhtur.

Burimet:

• Robert Elsie, "Ali Podrimja", Albanian Literature: A Short History dhe albanianliterature.net / progoni.org (biografi e përkthime).
• Wikipedia (anglisht), "Ali Podrimja" — datat, vëllimet poetike, rrethanat e vdekjes.
• KOHA.net dhe Insajderi.org — përvjetorë të vdekjes, jeta dhe vepra, rrethanat në Lodève.
• Tirana Times, "Kosovo, Albania mourn modern poet's death" (korrik 2012).

— Redaksia ZHURMA