Bajram Curri: malësori që s'u përkul

Ka burra që e masin jetën me vite, dhe ka të tjerë që e masin me beteja. Bajram Curri qe i kësaj race të dytë. I lindur më 16 janar 1862 në Rahovec të Kosovës, nën hijen e Perandorisë Osmane që po shkonte drejt fundit, ai s'do të njihte kurrë një ditë të vetme paqeje të plotë. Pushka i ra në dorë djalosh dhe nuk iu shqit prej saj derisa, gjashtëdhjetë e tre vjeç, e ktheu kundër vetes në një shpellë mali, që të mos i binte e gjallë armikut. Mes këtyre dy datave shtrihet jo thjesht një biografi, por një copë e tërë e historisë sonë kombëtare — me lavdinë dhe me trishtimin e saj.

Djali i maleve, biri i kryengritjes

Curri vinte nga një familje që e kishte qëndresën në gjak; i ati ishte vetë prijës kryengritës. Ende i ri, më 1893, mori pjesë në një kryengritje kosovare kundër pushtetit osman. Por emri i tij hyn me të madhe në histori më 1899, kur qe ndër themeluesit e Lidhjes së Pejës — atij Besëlidhjeje shqiptare që, ngjashëm me rrugën e gjatë drejt pavarësisë, kërkonte autonomi për trojet shqiptare dhe mbrojtjen e tyre nga ndarja. Brez pas brezi, malësia kishte mësuar një gjë: shteti që nuk e mbron vetveten, copëtohet. Curri e kuptoi këtë para shumëkujt.

Ndaj, kur më 1908 e më pas vluan kryengritjet kundër osmanëve në vilajetin e Kosovës, ai qe mes organizatorëve. Dhe kur erdhi viti i madh, 1912, Bajram Curri ishte një nga komandantët e kryengritjes që i hapi rrugë shpalljes së pavarësisë në Vlorë. Ai bënte pjesë në atë plejadë malësorësh-burrështetas që, bashkë me Isa Boletinin dhe Hasan Prishtinën, e mbajtën gjallë idenë se shqiptarët kishin të drejtë mbi tokën e tyre — jo si peticion, por si fakt i armatosur.

Plaga e 1913-s dhe lufta që s'mbaroi

Pastaj erdhi viti që i theu zemrën një kombi. Konferenca e Londrës dhe Traktati i vitit 1913 e lanë Kosovën jashtë shtetit të ri shqiptar, nën Serbinë. Për Bajram Currin, si për shumë bij të asaj toke, kjo s'qe një vendim diplomatik që pranohej — qe një padrejtësi që luftohej. Tërë jetën e mëpasme ai do ta kalonte duke u përpjekur ta korrigjonte atë hartë me pushkë në dorë. Kjo është çelësi për ta kuptuar Currin: ai nuk qe thjesht hero i pavarësisë së Shqipërisë; ai qe, para së gjithash, njeriu i Kosovës së mbetur nën zgjedhë.

Gjatë Luftës së Parë Botërore, ai zhvilloi luftë guerile kundër Malit të Zi, me përkrahje austro-hungareze. Por momenti i tij i vërtetë organizativ erdhi më 1918, kur në Shkodër u themelua Komiteti "Mbrojtja Kombëtare e Kosovës". Curri u caktua prijës për Gjakovën e rrethinat, ndërsa Boletini për Mitrovicën. Ky Komitet u bë truri politik i lëvizjes kaçake — atij qëndrese të armatosur që, nga 1918 deri më 1925, mbajti ndezur zjarrin e rezistencës kundër pushtimit jugosllav. Fjala "kaçak", që armiku e përdorte si "bandit", për shqiptarin do të thoshte diçka tjetër: njeriu i lirisë që nuk pranon zgjedhën, vëllai i armatosur i çiftit Galica në po atë malësi të pamposhtur.

Burrështetas pa fron

Por do të ishte e padrejtë ta kujtonim Currin vetëm si luftëtar mali. Ai dinte edhe ta hidhte pushkën supeve dhe të ulej në tryezë shteti. Pas luftës, u rreshtua me Partinë Popullore liberale dhe shërbeu si Ministër i Luftës më 1922. Më 1924, kur Fan Noli udhëhoqi Revolucionin e Qershorit kundër Ahmet Zogut, Bajram Curri qe një nga shtyllat e tij: ai, Hasan Prishtina dhe Elez Isufi i prinë forcave fisnore që marshuan drejt Tiranës. Dhe kur qeveria e Nolit kërkoi ta çonte çështjen e Kosovës para botës, Curri udhëtoi në Gjenevë, bashkë me Nolin dhe Luigj Gurakuqin, në Asamblenë e Lidhjes së Kombeve.

Këtu duhet thënë një fjalë me ndershmërinë e Konicës: Curri s'qe njeri pa të meta, dhe revolucioni që mbrojti dështoi. Qeveria e Nolit u rrëzua brenda gjashtë muajsh nga puçi i Zogut, i ndihmuar nga jashtë. Malësia jonë heroike shpesh ishte më e fortë në pushkë sesa në qeverisje, më e gatshme për betejë sesa për kompromisin që ndërton shtete. Por kjo nuk e zbeh madhështinë e burrit — e bën më njerëzore. Curri i takonte një epoke ku kombi po lindte me dhembje, dhe ku qëndresa shpesh ishte e vetmja gjuhë që e dëgjonin të mëdhenjtë.

Shpella e Dragobisë

Pas rënies së Nolit, Zogu erdhi në pushtet me hakmarrje. Currin, që s'pranoi kurrë t'i përkulej, e shpalli të vënë jashtë ligjit. Ai u tërhoq në malet e Tropojës, atje ku e kishte shtëpinë shpirti i tij — ndër shkëmbinj dhe besnikë. Më 29 mars 1925, forcat e xhandarmërisë zogiste e rrethuan në një shpellë në grykën e Dragobisë. I rrethuar, pa shpresë shpëtimi, Bajram Curri zgjodhi vdekjen me dorën e vet, që armiku të mos e merrte të gjallë. Plumbi i fundit qe i tiji — dhe kjo, në kodin e maleve, s'është dorëzim, por fitorja e fundit e të lirit mbi robërinë.

Mbi vdekjen e tij ende sot ka diskutime: a u vetëvra apo ra duke luftuar? Historia i mban të dyja versionet, por të dyja thonë të njëjtën gjë — se ai nuk u dorëzua. Më vonë iu dha titulli Hero i Shqipërisë, dhe qyteti i ngritur në zemër të Tropojës mban emrin e tij. Por monumenti i tij i vërtetë nuk është gur as bronz; është një rresht i thjeshtë kënge popullore që malësorët ende e këndojnë për "shpellën e Dragobisë". Curri zë vendin e vet ndër figurat që e bënë kombin jo me fjalë, por me një jetë të tërë që s'u shit dhe s'u përkul kurrë.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica — "Bajram Curri"
• Robert Elsie, A Biographical Dictionary of Albanian History (I.B. Tauris, 2012)
• Gazeta Dielli — "Bajram Curri, komandant i talentuar i përgatitur në beteja"
• Qendra Mbarëkombëtare e Koleksionistëve Shqiptarë (QMKSH) — kronikat për lindjen (16 janar 1862) dhe vdekjen (29 mars 1925)
• Materiale arkivore mbi Komitetin "Mbrojtja Kombëtare e Kosovës" (1918–1925)

— Redaksia ZHURMA