Mihal Grameno: pushka dhe pena

Ka njerëz që e duan atdheun me fjalë dhe ka të tjerë që e duan me plumb; Mihal Grameno bën pjesë në atë racë të rrallë që s'pranoi të zgjedhë mes të dyjave. Korçar, biri i një familjeje tregtare, ai e kaloi jetën duke shkruar gjatë natës atë që kishte ndërmend ta mbronte me pushkë në mëngjes. Të dyja zanatet — pena dhe pushka — i ushtroi me të njëjtën seriozitet, dhe pikërisht kjo bashkëjetesë e bën figurën e tij një nga më të plota të brezit të Rilindjes.

Nga Korça në kurbet

Grameno lindi në Korçë në vitin 1871, në atë qytet që do të bëhej djepi i shkollës shqipe dhe i ndërgjegjes kombëtare në jug. Si shumë bashkëkohës të tij, rrugën e parë drejt botës ia hapi kurbeti: në vitin 1885, ende djalosh, emigroi në Rumani, ku kolonia shqiptare e Bukureshtit ziente nga veprimtaria atdhetare. Atje u lidh me shoqërinë patriotike "Drita" dhe nisi të kuptojë se gjuha dhe shkronja shqipe nuk ishin zbukurim, por armë. Ishte mësimi i parë i një jete: se mërgimi shqiptar nuk ishte humbje, por shpesh fortesa nga e cila mendohej atdheu.

Çeta dhe Mashkullora

Por Grameno nuk mbeti njeri i tavolinës. Në vitet 1907–1908 e gjejmë me pushkë mbi sup, në radhët e çetës legjendare të Çerçiz Topullit, asaj çete që do të shkruante një nga faqet më të ndritura të lëvizjes kombëtare. Më 5 mars 1908, në fshatin Mashkullorë afër Gjirokastrës, një grusht luftëtarësh u përball me ushtrinë osmane dhe i bëri qëndresë të tillë sa ngjarja u kthye në simbol. Grameno ishte aty — jo vetëm si çetar, por edhe si kronikani që e bëri botën ta dinte se ç'kishte ndodhur. Kjo është gjenia e tij e veçantë: ai e jetonte historinë dhe njëkohësisht e shkruante atë, duke mos i lënë armiqve të kombit privilegjin e rrëfimit.

Ai s'ishte i vetmi shqiptar i asaj epoke që mbante pushkën për lirinë; e njëjta frymë malësore e qëndresës që do të mishërohej më vonë te Isa Boletini në Kosovë, te Grameno mori trajtën e luftëtarit që e shoqëronte armën me fjalën e shtypur.

Gazetari pa pushim

Kur ra heshtja e luftës, niste zhurma e shtypshkronjës. Grameno ishte para së gjithash gazetar — dhe një nga më këmbëngulësit që ka pasur kombi. Në vitin 1909 themeloi në Korçë shoqërinë "Lidhja Orthodhokse" dhe gazetën me të njëjtin emër (1909–1910), me një qëllim të qartë e të guximshëm: t'u kujtonte shqiptarëve të besimit ortodoks se ishin shqiptarë para se të ishin të krishterë, dhe se feja s'duhej të bëhej kanal i propagandës greke. Ishte një betejë e mprehtë, sepse goditte pikërisht atje ku armiqtë e kombit shpresonin ta ndanin atë — te besimi.

Pas saj erdhi gazeta "Koha" (1911–1926), të cilën e drejtoi vetë për një varg vitesh dhe që u bë një nga zërat më të qëndrueshëm të shtypit shqiptar të kohës. Grameno mori pjesë gjithashtu në përpjekjet kulturore të Korçës dhe në Kongresin e Manastirit të vitit 1908, ku u vendos alfabeti i njësuar i gjuhës shqipe — themeli mbi të cilin do të ngrihej gjithçka.

Deputet i Pavarësisë

Kur erdhi çasti i madh, Grameno nuk mungoi. Në nëntor të vitit 1912 ai ishte një nga delegatët e Korçës që mori udhën për në Vlorë, ku më 28 nëntor u shpall Pavarësia e Shqipërisë. Njeriu që kishte luftuar në male dhe kishte shkruar nëpër gazeta tani ishte dëshmitar i lindjes së shtetit për të cilin kishte derdhur djersë e gjak. Më vonë, mes viteve 1915 dhe 1919, e gjejmë sërish në Amerikë — në Jamestown të Nju-Jorkut — ku punoi mes diasporës dhe ndihmoi në përfaqësimin e çështjes shqiptare në kohën e Konferencës së Paqes në Paris.

Letrari

Do të ishte gabim ta kujtonim Gramenon vetëm si luftëtar e publicist. Ai ishte edhe një nga shkrimtarët e parë që solli në letërsinë shqipe njerëzit e thjeshtë — fshatarin, të varfrin, gruan — jo si dekor, por si protagonistë. Tregimet e tij "Oxhaku", "E puthura" dhe "Varr' i pagëzimit", botuar në Korçë rreth vitit 1909, dhe dramat si "Vdekja e Pirros", e ushqyen skenën dhe prozën e re shqiptare. Kurse kujtimet e tij "Kryengritja shqiptare" (Korçë, 1925) mbeten një dëshmi e drejtpërdrejtë e luftës çetnike kundër osmanëve dhe trupave greke — historia e shkruar nga dora që e bëri.

Fundi dhe trashëgimia

Vitet e fundit nuk i pati të lehta. Nën regjimin e Ahmet Zogut, zëri i tij i pavarur publicistik u shty në heshtje, dhe Grameno u tërhoq nga skena. Vdiq në vitin 1931, gjashtëdhjetë vjeç, duke lënë pas një emër që ndërthur dy gjëra që rrallë i gjen te i njëjti njeri: trimërinë e luftëtarit dhe ndershmërinë e gazetarit. Në galerinë e figurave që e ndërtuan kombin, Mihal Grameno qëndron si dëshmi se Shqipëria nuk u çlirua vetëm me pushkë e as vetëm me fjalë, por me njerëz që ditën t'i mbajnë të dyja në të njëjtën dorë — dhe asnjërën ta mos e lëshojnë.

Burimet:

• Robert Elsie, A Biographical Dictionary of Albanian History (I.B. Tauris, 2012).
• Robert Elsie, History of Albanian Literature; albanianliterature.net — zëri "Mihal Grameno".
• Mihal Grameno, Kryengritja shqiptare (Korçë, 1925) — kujtime.
• Gazeta Dielli, "Mihal Grameno — jeta dhe vepra".
• Wikipedia (en), "Mihal Grameno" dhe "Battle of Mashkullorë".

— Redaksia ZHURMA