Dritëro Agolli: poeti i fshatit dhe i pushtetit

Pak figura e mbajnë mbi supe paradoksin e një epoke me aq qetësi sa Dritëro Agolli. Ai ishte njëkohësisht poeti i përmallur i fshatit shqiptar dhe njeriu i institucioneve të pushtetit; zëri lirik i tokës dhe drejtuesi i një Lidhjeje që kontrollonte se çfarë lejohej të shkruhej; autori i satirës më të mprehtë kundër burokracisë komuniste dhe, në të njëjtën kohë, deputet i Komitetit Qendror. Të lexosh Agollin do të thotë të lexosh vetë gjendjen e letërsisë shqipe nën diktaturë — talentin e vërtetë që ecte mbi tehun e thikës mes bindjes dhe kompromisit.

Nga Menkulasi në Leningrad

Dritëro Agolli lindi më 13 tetor 1931 në Menkulas, një fshat i Devollit pranë Korçës, në një familje fshatare. Kjo prejardhje nuk ishte thjesht biografike; ajo u bë lënda e parë e gjithë veprës së tij. Shkollën e mesme e mbaroi në Gjirokastër në vitin 1952, dhe po atë vit u nis për të studiuar në Bashkimin Sovjetik. Nga 1952 deri më 1957 ndoqi Fakultetin e Letërsisë në Universitetin e Leningradit — një formim që e vuri në kontakt të drejtpërdrejtë me traditën e madhe ruse dhe me kanonin e realizmit socialist që do ta shoqëronte gjithë jetën.

Me kthimin në atdhe, Agolli iu fut gazetarisë. Për pesëmbëdhjetë vjet, nga 1957 deri më 1972, punoi si redaktor dhe gazetar te organi qendror i partisë, Zëri i Popullit. Ishte një shkollë e dytë, kësaj radhe e fjalës publike dhe e disiplinës ideologjike — por edhe e syrit vëzhgues që më vonë do të ushqente prozën e tij.

Poeti i tokës

Si poet, Agolli i përkiste asaj që historiografia letrare e quan «brezi i viteve '60» — autorë që sollën një lirizëm më të ngrohtë e më të drejtpërdrejtë brenda kornizës së lejuar. Vëllimet e tij të para, Hapat e mia në asfalt (1961), Devoll-Devoll (1964) dhe Shtigje malesh dhe trotuare (1965), e ngrenë fshatarin, tokën dhe punën në lartësinë e temës poetike. Ndryshe nga retorika e ftohtë e shumë bashkëkohësve, Agolli ruante një ngrohtësi të vërtetë: malli për Devollin, dheu nën thua, dora e plakut bujk.

Me Baballarët (1969) dhe sidomos me poemën Nënë Shqipëri (1974), ai u afrua më shumë me kërkesat e regjimit, duke ndërtuar figurën e atdheut heroik dhe vazhdimësinë e «traditave revolucionare». Këto vepra i siguruan vendin në kanonin zyrtar. E megjithatë, edhe brenda tyre, vargu i Agollit ruan një muzikalitet dhe një konkretësi që e shpëtojnë nga skema — cilësi që e lidhin me rrjedhën e gjatë të letërsisë shqipe, nga Naimi e Migjeni te brezi i tij.

Shoku Zylo dhe satira e fshehur

Vepra që e bën Agollin të paharrueshëm nuk është një poemë e madhe, por një roman i hollë: Shkëlqimi dhe rënia e shokut Zylo (1972). Është satira më e guximshme që prodhoi letërsia shqipe nën diktaturë. Zylo Kamberi, një funksionar i mesëm i aparatit shtetëror, beson se hierarkia i përgjigjet drejtpërdrejt meritës personale; është një figurë tragjikomike, gjithnjë e mbushur me «qëllime fisnike» dhe gjithnjë në gabim. Pranë tij ecën Demka, sekretari-narrator, që e sheh gjithçka me ironi të heshtur — një çift komik që kritika e ka krahasuar me Don Kishotin dhe Sanço Pançën.

Romani godet pikërisht zemrën e sistemit: burokracinë, servilizmin, boshllëkun e fjalimeve të mëdha. Pikërisht prandaj qarkulloi për vite vetëm në dorëshkrim, përpara se të botohej. Se si u lejua një tekst i tillë mbetet një nga enigmat e bukura të kohës: ndoshta sepse satira godiste «devijimet» e individëve dhe jo doktrinën, ose ndoshta sepse autoriteti i vetë Agollit i hapi rrugë. Sido që të jetë, libri tregon se talenti gjente çará edhe në murin më të trashë të censurës.

Kreu i Lidhjes — pushteti dhe çmimi i tij

Nga 1973 deri më 1992, plot nëntëmbëdhjetë vjet, Agolli ishte kryetar i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë. Ky pozicion e vendos në qendër të paradoksit. Lidhja ishte njëkohësisht institucioni mbrojtës dhe mekanizmi kontrollues i letrave shqipe; kreu i saj duhej të ruante kanonin zyrtar dhe, kur kërkohej, të merrte pjesë në fushatat kundër «devijuesve». Roli i Agollit në episode si dënimi i poetëve të rinj mbetet objekt debati të ndershëm — pjesë e bilancit të rëndë që ka lënë regjimi te brezi i shkrimtarëve, ai bilanc që nis te terrori komunist dhe te internimet.

Konica do të kërkonte këtu ndershmërinë intelektuale: Agolli nuk ishte as disident, as thjesht oborrtar. Ai ishte një talent i madh që zgjodhi të rrojë e të shkruajë brenda sistemit, duke shfrytëzuar hapësirat e vogla që la pushteti — dhe duke paguar çmimin moral të atij kompromisi.

Pelegrini i vonuar

Rënia e diktaturës e gjeti Agollin në moshë të pjekur. Në vitet '90 ai u zgjodh deputet për Partinë Socialiste dhe qëndroi në jetën politike e publike. Por kthesa më e thellë qe letrare: vëllimi Pelegrini i vonuar (1993) ishte, sipas vetë rrëfimit, libri i parë i shkruar pa syrin e censorit të padukshëm mbi supe. Aty zëri i tij bëhet më i brendshëm, më i matur, më i vetëkritik — pelegrini që mbërrin vonë te liria e fjalës. Pasuan Lypësi i kohës (1995) dhe Fletorkat e mesnatës (1999), dëshmi se poeti nuk u shter.

Anëtar i Akademisë së Shkencave, Dritëro Agolli vdiq më 3 shkurt 2017, i nderuar gjerësisht si patriarku i letrave shqipe bashkëkohore. Trashëgimia e tij është dyfishe dhe e ndershme: poeti që i dha dinjitet fshatarit shqiptar dhe shkrimtari që, edhe nga brenda pushtetit, gjeti guximin të qeshte me të. Vepra e tij mbetet një urë midis kanonit zyrtar dhe asaj që do të vinte më pas, te Ismail Kadareja dhe te letërsia bashkëkohore — një dëshmi se talenti, edhe i zinxhiruar, gjen mënyrë të flasë.

Burimet:

• Robert Elsie, History of Albanian Literature dhe Albanian Literature: A Short History (I.B. Tauris).
• Akademia e Shkencave e Shqipërisë — profili akademik «Dritëro Agolli» (akad.gov.al).
• Dritëro Agolli, Shkëlqimi dhe rënia e shokut Zylo (1972) dhe Pelegrini i vonuar (1993).
• Encyclopædia Britannica, zëri «Albanian literature».

— Redaksia ZHURMA