Figurat: portrete të kombit

Një popull njihet jo vetëm nga toka që shkel, por nga njerëzit që nxjerr. Kombi shqiptar — i shpërndarë mes Kosovës, Shqipërisë, Maqedonisë, Preshevës, Malit të Zi, Çamërisë, ngulimeve arbëreshe e arvanitase dhe një diaspore që sot shkon nga Bostoni te Australia — është i vogël në numër, por i pasur çuditërisht në figura. Kjo faqe është shtylla kurrizore e një galerie portretesh: një hyrje në njerëzit që e bënë këtë komb të dukshëm para vetes dhe para botës. E shkruajmë me krenari, por në mënyrën e Konicës — me krenari që nuk ka frikë nga e vërteta.

Përse figurat, dhe jo vetëm ngjarjet

Historia mund të tregohet me data e beteja. Por një komb i vogël, i sunduar shekuj me radhë nga perandori të huaja, e ruajti veten më shumë në njerëz se në institucione. Kur s'kishim shtet, kishim emra. Kur s'kishim ushtri, kishim malësorë. Kur s'na lejohej shkolla në gjuhën tonë, kishim mësues. Prandaj galeria e figurave shqiptare nuk është një luks biografik — është vetë rruga nëpër të cilën ka udhëtuar identiteti ynë.

Por le ta themi qartë që në krye: panteoni ynë nuk është një radhë shenjtorësh të papërlyer. Ka prijës që bënë gabime, klerikë që u ndanë, intelektualë që u grindën me egërsi — Faik Konica vetë i njihte dobësitë e shqiptarit aq mirë sa virtytet, dhe i shkruante të dyja në të njëjtën fletë. Kjo galeri e ndjek atë vijë: portrete, jo ikona.

Shtylla e parë: kryeprijësi

Çdo komb ka një figurë mbi të cilat ndërtohet vetëdija e tij, dhe tek ne ai është Gjergj Kastrioti Skënderbeu. Princi i Krujës, i cili nga viti 1443 deri në vdekjen e tij më 1468 mbajti më shumë se njëzet vjet qëndresë kundër dy sulltanëve, nuk është thjesht një gjeneral fitimtar — ai u bë mit europian, "Athleta Christi", emri që Roma i njohu. Detyra jonë me Skënderbeun nuk është ta zmadhojmë; ai s'ka nevojë. Detyra është të dallojmë njeriun nga miti, dhe të rrëzojmë trillet armiqësore — si ato që e quajnë "serb" — me dokument e shkencë, jo me zemërim.

Pranë tij qëndron e shoqja, Donika Kastrioti, zonja e Krujës dhe e mërgimit, që e bart historinë e familjes përtej rënies së kështjellës — kujtesë se historia jonë nuk është bërë vetëm nga burra me shpatë.

Shtylla e dytë: rilindësit dhe gjuha

Po të kishte një lëndë të vetme nga e cila u derdh kombi modern shqiptar, ajo është gjuha. Shqipja — një degë më vete e pemës indoevropiane — u bë fusha e betejës ku Rilindja luftoi për ekzistencë. Këtu hyjnë Kostandin Kristoforidhi, "babai i gjuhës shqipe", dhe brezi i tërë i poetëve që e ngritën fjalën në flamur, brez që e trajtojmë te romantizmi shqiptar. Lufta për gjuhë ishte luftë konkrete: Mësonjëtorja e Korçës e vitit 1887 e provoi me trup se një shkollë mund të jetë akt politik.

Dhe ishte pikërisht gazeta Dielli, e themeluar nga Fan Noli në Boston më 1909 dhe e drejtuar nga Faik Konica — sekretar i Federatës Panshqiptare "Vatra" që nga 1912 — që e bëri fjalën shqipe një forcë ndërkombëtare. Nga ai zë e huazojmë regjistrin e kësaj galerie.

Shtylla e tretë: liria dhe pushka

Rruga drejt shtetit kaloi nëpër male. Isa Boletini, "pushka e Kosovës", mishëron malësorin që nuk u përkul as para Stambollit, as para Beogradit, dhe që ishte i pranishëm kur u shpall Pavarësia e vitit 1912 në Vlorë. Pranë tij rreshtohen Hasan Prishtina me kryengritjen e 1912-s, Bajram Curri, malësori që s'u përkul, dhe çifti Azem e Shote Galica — sepse historia jonë e qëndresës nuk ishte vetëm punë burrash. Galeria e grave luftëtare e dëshmon këtë.

Shtylla e katërt: bota njeh shqiptarin

Kombet e vegjël matin veten edhe me sa larg shkojnë emrat e tyre. Nënë Tereza — Anjezë Gonxhe Bojaxhiu, lindur më 1910 në Shkup nga prindër shqiptarë, fituese e Nobelit të Paqes më 1979 dhe shenjtëruar nga Kisha Katolike më 2016 — është ndoshta shqiptarja më e njohur që ka jetuar ndonjëherë. Në një fushë krejt tjetër, Aleksandër Moisiu (1879–1935), aktori i madh i skenës europiane me prejardhje shqiptare, e çoi emrin tonë në teatrot e Vjenës e Berlinit. Kjo traditë vazhdon te diaspora moderne, nga kurbeti i hidhur te suksesi perëndimor.

Shtylla e pestë: kultura dhe kujtesa

Një komb nuk mban mend vetëm me beteja. E mban mend me imazh, me ligj, me letër. Dinastia e Marubëve në Shkodër — që nga ai i pari fotografim shqiptar i bërë nga Pietro Marubi rreth mesit të shekullit XIX — e ngriu fytyrën e Shqipërisë para se kamerat të bëheshin të zakonshme. Kolë Idromeno e pikturoi atë botë. Dhe At Shtjefën Gjeçovi e shpëtoi Kanunin e Lekë Dukagjinit duke e kodifikuar — ligjin e maleve që rregulloi jetën shqiptare aty ku shteti s'arrinte.

Si lexohet kjo galeri

Çdo portret këtu lidhet me të tjerët, sepse asnjë figurë nuk qëndron e vetme: Skënderbeu pa Donikën, Konica pa Nolin, Isa Boletini pa Vlorën e 1912-s — secili humbet kuptim i shkëputur. Lexojeni këtë faqe si hyrjen kryesore; ndiqni lidhjet drejt secilit njeri. Disa janë heronj që i njihni; disa do t'ju jenë të panjohur. Por të gjithë, bashkë, përbëjnë atë që Konica do ta quante "shpirti i kombit" — i parë me sy të hapur, jo me sy të mbyllur nga lavdia.

Burimet:

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania, 2nd edition (Scarecrow Press, 2010).
• "Dielli (newspaper)", Wikipedia; "Faik Konica (1875–1942)", Radio Kosova e Lirë.
• Encyclopædia Britannica, zërat "Mother Teresa", "Skanderbeg", "Ali Paşa Tepelene".
• "Aleksandër Moisiu", Wikipedia; KOHA.net, "Aleksandër Moisiu, figura shqiptare botërore".
• post.moma.org, "Marubi Archive: Changing the History of Photography in Albania".

— Redaksia ZHURMA