Gjuha shqipe: Nga mbijetesa mes perandorive te beteja kushtetuese në Shkup

SHKUP — Për shekuj me radhë, gjuha shqipe ka mbijetuar larg institucioneve zyrtare shtetërore, duke u përballur me asimilimin, censurën dhe ndalimet perandorake. Sot, beteja për të nuk zhvillohet më në male apo në fshehtësi, por në gjykatat kushtetuese dhe në rrugët e kryeqyteteve të Ballkanit, siç po dëshmohet së fundmi me protestat studentore në Maqedoninë e Veriut.

Pse ka rëndësi

• Shqipja i ka mbijetuar qindra viteve të sundimit romak, bizantin dhe osman, pavarësisht mungesës së një alfabeti të unifikuar deri në Kongresin e Manastirit në vitin 1908.
• Në Maqedoninë e Veriut, vendimet e fundit të Gjykatës Kushtetuese dhe politikave qeveritare po kërkojnë ndalimin e provimit të jurisprudencës në shqip dhe heqjen e saj nga tabelat rrugore.

Rezistenca historike e gjuhës është e dokumentuar gjerësisht si një rrugëtim sfidues. Analisti Lutfi Dervishi, në një shkrim për Java News, thekson se shqipja kaloi përmes presioneve të jashtëzakonshme shekullore: ajo i mbijetoi Perandorisë Romake për rreth pesë shekuj, asaj Bizantine për afro një mijëvjeçar, si dhe asimilimit sllav në Mesjetë. Më pas, i mbijetoi edhe Perandorisë Osmane për gati pesë shekuj të tjerë. Në këtë periudhë të gjatë, gjuha u përball me censurën e ashpër dhe luftën kundër hapjes së shkollave shqipe. Ajo i bëri ballë përpjekjeve për t'u shkruar me alfabete greke, arabe apo cirilike, si dhe me variante të copëzuara latine, derisa u unifikua në vitin 1908. Kjo mbijetesë, vëren Java News, u ruajt me forcë nga arbëreshët për pesë shekuj larg atdheut, dhe nga shqiptarët e Kosovës gjatë dekadave të aparteidit jugosllav. Kjo qëndrueshmëri gjen mbështetje edhe thellë në lashtësi; një dokument i vitit 1890 i cituar në Bota Sot vëren se gjuha ilire-arbërore është mbajtur gjallë duke u përdorur madje edhe në ritet e hershme të krishtera, ndërsa Koha.net thekson se vetë mitologjia autoktone—si ajo e kalasë së Rozafës—ka mbrojtur traditën përmes një sinteze të thellë kulturore që i ka bërë ballë asimilimit ndër shekuj.

Por, ndërsa perandoritë kanë rënë, përplasjet rreth gjuhës thjesht janë zhvendosur gjeografikisht dhe institucionalisht. Në Maqedoninë e Veriut, theksohet së fundmi një rrymë për të kufizuar përdorimin zyrtar të saj. Java News raporton se vendimet e fundit atje synojnë rikthimin e shqipes në një "gjuhë të përqindjeve". Gjykata Kushtetuese ka marrë vendime që prekin drejtpërdrejt të drejtat e fituara, si heqja e shqipes nga tabelat e rrugëve apo ndalimi për studentët shqiptarë që të japin provimin e jurisprudencës në gjuhën amtare. Dervishi e quan këtë kufizim të qëllimshëm një "paradoks të madh", pasi Shkupi i shpall luftë gjuhës së një populli shtetformues në një kohë kur vetë shteti përballet ashpër me Bullgarinë fqinje, e cila i mohon ekzistencën gjuhës dhe identitetit maqedonas. Për t'u integruar në Bashkimin Evropian, thekson ai, vendi do të duhej të zbatonte modelet e shteteve si Zvicra apo Belgjika, ku shumëgjuhësia shihet si shtyllë e stabilitetit shtetëror dhe jo si kërcënim.

Këto kufizime institucionale kanë nxitur një reagim të fortë në rrugë. Sipas Bota Sot, pala maqedonase u përpoq të pengonte studentët nga Kosova dhe Shqipëria që t’i bashkoheshin protestës në Shkup, por kjo s'e parandaloi tubimin. Mijëra studentë e veshën Urën e Gurit kuq e zi, duke kërkuar të drejtën e tyre kushtetuese për provimin në shqip. Me banderola të mëdha ku shkruhej "Respekto ligjin për gjuhën, respekto Kushtetutën" dhe "Gjuha shqipe, amanet", protestuesit kërkuan drejtpërdrejt dorëheqjen e ministrit të Drejtësisë, Igor Fillkov, për shkak të kundërshtimit të tij ndaj zhvillimit të provimit të jurisprudencës në gjuhën shqipe. Kjo protestë thekson zhvendosjen e betejës nga gjykatat në sheshet urbane, duke bashkuar të rinjtë jashtë kufijve shtetërorë.

Ky mobilizim ka gjetur mbështetje publike edhe në Shqipëri. Në një monolog në një studio në Shkup, të cituar nga Bota Sot, moderatorja e Top Story, Grida Duma, e cilësoi lëvizjen studentore në Maqedoninë e Veriut si thelbin e vërtetë dhe "eliksirin më të madh të Shqiptarisë". Ajo nënvizoi se ndërsa pushtuesit dhe agresorët e ndryshëm kanë tentuar herë pas here të manipulojnë historinë dhe arkeologjinë shqiptare për të fshehur lashtësinë e saj, ata kanë dështuar vazhdimisht të zhdukin gjuhën. Për të, shqipja mbetet faktori mahnitës që "ka çmontuar çdo shkatërrues të historisë tonë", duke i bërë shqiptarët krenarë për bashkimin e tyre rreth një kauze të tillë të përbashkët kulturore.

Kështu, rruga e shqipes ndërthuret pandërprerë mes trashëgimisë shekullore dhe të drejtave politike të së tashmes. Ajo që nisi shekuj më parë si domosdoshmëri kundër asimilimit përmes perandorive, sot paraqitet si kërkesë për barazi institucionale në Shkup. Siç konkludon Java News, historia ka treguar se çdokush që ka nisur një betejë shtypëse kundër gjuhës shqipe ka përfunduar gjithmonë humbës. Të drejtat e mohuara sot në Maqedoninë e Veriut mbeten thjesht vazhdimësia e një ballafaqimi identitar ku, përtej kornizave kushtetuese e gjeopolitike, gjuha flet si instrumenti kryesor i shtetformimit.

Burimet:

• Bota Sot — Gjuha ilire-arbërore është shkruar dhe është mbajtë gjallë që nga lashtësia e deri në ditët tona
• Bota Sot — Grida Duma: Gjuha shqipe, ajo që ka çmontuar çdo shkatërrues të historisë tonë
• Java News — Beteja e humbur me gjuhën shqipe
• Koha.net — Mitologjia ilire-shqiptare si ruajtëse e traditës
• Zëri — Dokument i deklasifikuar i CIA-s i vitit 1956: Sazani, pikë kyçe ushtarake për kontrollin e Adriatikut në vitet ’50

— Redaksia ZHURMA