Isa Boletini: pushka e Kosovës

Pak emra në historinë tonë mbahen mend bashkë me një objekt, dhe Isa Boletini mbahet mend bashkë me pushkën. Nuk është rastësi. Ai ishte malësor i thjeshtë, pa shkollë të lartë e pa titull, që nuk fitoi vend në histori me penë por me plumb e me një vendosmëri që nuk u përkul as para Stambollit, as para Cetinjës. Po të kërkohej një figurë që mishëron Kosovën e fundit të shekullit XIX — kryeneçe, e armatosur, e pamposhtur edhe kur humbiste — do të ishte ky burrë nga një katund mbi Mitrovicë.

Nga Boletini i Mitrovicës

Isa Boletini lindi më 15 janar 1864 në fshatin Boletin, afër Mitrovicës, në Vilajetin e Kosovës nën Perandorinë Osmane. Familja e tij e kishte prejardhjen nga fisi i Shalës, prej nga kishte ardhur më herët dhe kishte marrë mbiemrin e vendit ku u ngul. Ishte botë malesh dhe besash, ku autoriteti nuk vinte nga ferman por nga pushka, fjala e dhënë dhe nderi i shtëpisë — bota e Kanunit të Lekë Dukagjinit, ku ligji i maleve peshonte më shumë se ligji i sulltanit.

Në këtë botë emri i Isait u ngjit shpejt. Ende djalosh, më 22 prill 1881, mori pjesë në betejën e Slivës, ku forcat e Lidhjes së Prizrenit zmbrapsën një sulm osman. Ishte pagëzimi i tij me zjarr; prej andej e tutje, malësorët e Kosverës e njohën si njeri që dinte ta mbante pushkën dhe t'i printe burrave. Lidhja e Prizrenit ishte shtypur nga osmanët, por fryma e saj — bashkimi i katër vilajeteve shqiptare në një trup të vetëm — mbeti gjallë, dhe Boletini u bë një nga bartësit e saj më kokëfortë.

Kryengritësi i përhershëm

Gjatë tri dekadave që pasuan, Isa Boletini ishte gati gjithnjë me armë në dorë. Më 1909–1910 udhëhoqi kryengritjet kundër taksave të reja dhe centralizimit xhonturk, që donte t'i çarmatoste malësorët dhe t'i nënshtronte krahinat e Kosovës. Revolta e madhe e vitit 1910 e gjeti atë mes prijësve kryesorë; ushtria osmane e shtypi me dhunë, por nuk e theu. Emri i tij tashmë qarkullonte nga Stambolli te Cetinja si i një burri që Perandoria nuk mund ta zbuste me para e as me kërcënim.

Kulmi erdhi me kryengritjen e madhe të vitit 1912. Bashkë me Hasan Prishtinën, që i dha lëvizjes mendjen politike e programin, Boletini i dha asaj fuqinë e armatosur të malësisë. Në gusht 1912 kryengritësit shqiptarë marshuan drejt jugut: më 13 gusht, rreth pesëqind luftëtarë nën Idriz Seferin dhe Isa Boletinin hynë në Shkup dhe kërkuan dorëzimin e garnizonit osman. Të nesërmen qyteti ra. Brenda pak ditësh, dhjetëra mijëra luftëtarë shqiptarë mbushën Shkupin, dhe Porta e Lartë, e tronditur, pranoi një varg lëshimesh administrative, kulturore e ekonomike për vilajetet shqiptare. Ishte fitorja më e madhe ushtarake e Rilindjes — dhe pushka e Kosovës e kishte hapur derën.

Roja i pavarësisë

Por fitorja u kthye shpejt në rrezik. Lufta e Parë Ballkanike shpërtheu po atë vjeshtë, dhe ushtritë e Serbisë e Malit të Zi hynë në Kosovë e Shqipëri për të copëtuar tokat që sapo kishin fituar autonominë. Në këtë tërmet, më 28 nëntor 1912, Ismail Qemali shpalli në Vlorë Pavarësinë e Shqipërisë. Isa Boletini ishte atje — jo si delegat me fjalim, por si roje e armatosur e kuvendit, me malësorët e tij rreth shtëpisë ku u ngrit flamuri. Burri i pushkës erdhi nga veriu për të ruajtur lindjen e shtetit.

Pamja e tij mbeti legjendare: i veshur me xhamadan e fishekë, me pushkë krahit edhe brenda sallave të diplomacisë. Më 1913, kur Ismail Qemali çoi një delegacion shqiptar në Konferencën e Ambasadorëve në Londër, Boletini shkoi me të si zë i ushtrisë dhe i Kosovës. Atje protestoi ashpër kundër vendimit të Fuqive të Mëdha për të copëtuar trojet shqiptare dhe për t'ia lënë Kosovën Serbisë. Anekdota se hyri në konferencë i armatosur ka mbetur pjesë e mitit; e vërteta historike është se ai foli si njeri që e dinte se vijat e vizatuara mbi hartë do të shkruheshin më vonë me gjak.

Podgorica, 1916

Vendimet e Londrës e lanë Kosovën jashtë shtetit shqiptar, nën Serbinë. Për Boletinin filloi koha e fundme. Kur Lufta e Madhe përmbysi rajonin dhe forcat austro-hungareze përparuan në Ballkan, ai u gjend i ndjekur nga ushtria malazeze. Më 23 janar 1916, pranë Podgoricës, Isa Boletini ra në një përleshje me forcat malazeze, bashkë me birin e tij. Kishte mbi pesëdhjetë vjet dhe gati gjysmë shekulli pushkë në dorë. U varros në kryeqytetin e Malit të Zi, larg maleve të veta.

Eshtrat e tij qëndruan në Podgoricë deri më 1998, kur u rikthyen në Mitrovicë — pikërisht në prag të luftës që do ta lironte më në fund Kosovën. Sot Aeroporti Ndërkombëtar i Prishtinës mban emrin e tij, dhe figura e tij e armatosur me xhamadan është bërë ikonë e qëndresës kosovare. Boletini nuk ishte ideolog si Hasan Prishtina dhe nuk ishte burrë shteti; ishte diçka tjetër dhe po aq e domosdoshme — krahu i armatosur i një ideje. Pa marshimin e tij drejt Shkupit, lëshimet osmane nuk do të kishin ardhur; pa burra si ai, shpallja e Vlorës do të kishte mbetur fjalë mbi letër. Ai u bë, me të drejtë, pushka e Kosovës: e ngarkuar gjatë, e shkrepur me kohë, dhe e kthyer në shtëpi vetëm pasi vendi i saj ishte i lirë. Portreti i tij zë vend natyrshëm mes figurave të kombit, atje ku historia jonë mbahet mend jo me fjalë, por me vepra.

Burimet:

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Kosovo dhe Texts and Documents of Albanian History (albanianhistory.net).
• Encyclopædia Britannica, zëri "Isa Boletini" dhe "Albanian revolt of 1912".
• Aubrey Herbert, A Meeting with Isa Boletini (1912), kujtime të botuara në albanianhistory.net.
• Noel Malcolm, Kosovo: A Short History (1998), kapitujt mbi Lidhjen e Prizrenit dhe kryengritjet e 1910–1912.

— Redaksia ZHURMA