Ismail Kadare: shkrimtari që e bëri Shqipërinë botë

Ka shkrimtarë që e pasurojnë një letërsi; ka të rrallë që e vendosin atë në hartën e botës. Ismail Kadare (Gjirokastër, 28 janar 1936 — Tiranë, 1 korrik 2024) qe i dyti lloj. Nga një vend i vogël, i mbyllur prej diktaturës më të egër të Evropës, ai shkroi vepra që u përkthyen në më shumë se dyzet gjuhë dhe që e bënë emrin "Shqipëri" të tingëllojë, për herë të parë në shekuj, jo si zonë e largët ballkanike, por si vatër letrare. Nuk është teprim të thuhet se më shumë lexues e njohën Shqipërinë përmes Kadaresë sesa përmes çdo ambasadori a manifesti.

Guri i Gjirokastrës

Lindi në qytetin e gurtë mbi shpat, atë Gjirokastër osmane që UNESCO e ruan sot dhe që, çuditërisht, kishte lindur një brez më parë edhe diktatorin Enver Hoxha. Ai fëmijëri prej guri — shtëpitë si kala, çatitë si peizazh i ngrirë — do të bëhej vetë lënda e një prej veprave të tij më autobiografike, Kronikë në gur (1971), ku Lufta e Dytë Botërore shihet me sytë çapkën të një djali. Kadare studioi gjuhë-letërsi në Tiranë e më pas në Institutin "Maksim Gorki" të Moskës — derisa prishja sovjeto-shqiptare e ktheu në atdhe, me një mosbesim ndaj realizmit socialist që s'do ta lëshonte më kurrë.

Romani që theu heshtjen

Më 1963 botoi Gjenerali i ushtrisë së vdekur: një gjeneral italian që endet nëpër malet shqiptare për të mbledhur eshtrat e ushtarëve të rënë. Vepra e bëri menjëherë emër brenda dhe e nxori jashtë, duke i dhënë mundësinë të bëhej shkrimtar me kohë të plotë. Që këtu nis tipari thelbësor i Kadaresë: aftësia për të folur me një gjuhë që censura s'e kapte dot. Aty ku letërsia zyrtare lavdëronte traktorin dhe partinë, ai zgjodhi mitin, legjendën, kronikën historike — një strehë ku e tashmja politike mund të fshihej brenda së kaluarës.

Kjo strategji e bën Kadarenë figurën qendrore të letërsisë nën diktaturë: jo një disident i hapur — gjë që do të thoshte burg a plumb — por një mjeshtër i alegorisë. Te Pallati i ëndrrave (botuar 1981) përshkroi një administratë osmane që mbledh e zhduk ëndrrat e nënshtetasve; çdo lexues kuptonte se bëhej fjalë për Sigurimin dhe shtetin policor. Libri u ndalua menjëherë; në 1982, në një mbledhje urgjente të Lidhjes së Shkrimtarëve, me anëtarë të Byrosë Politike të pranishëm, u dënua ashpër si sulm i fshehtë ndaj socializmit.

Miti si armë e si atdhe

Bota e Kadaresë ushqehet nga thesari i lashtë shqiptar dhe nga klasikët grekë njëkohësisht. Te Prilli i thyer (1978) hyri në Kanunin e Maleve dhe në gjakmarrjen që e ndjek heroin si fat — duke e kritikuar zakonin pa e mohuar peshën tragjike që rrethanat e jetës malësore i kishin dhënë. Te Ura me tri harqe u zhvendos në Shqipërinë mesjetare në prag të pushtimit osman; te Doruntina rimori baladën e Kostandinit e Doruntinës. Prometeu, Eskili, miti i besës — gjithë ky aparat klasik dhe popullor s'qe zbukurim, por strategji: të fliste për tiraninë e kohës duke folur për tiraninë e përjetshme. Në këtë mënyrë ai e lidhi letërsinë shqipe me rrjedhën e madhe evropiane, duke dëshmuar se folklori ynë mban brenda tij të njëjtën fuqi universale si tragjedia antike.

Largimi dhe çështja e ndërgjegjes

Marrëdhënia e Kadaresë me regjimin mbetet tema më e ndërlikuar e biografisë së tij, dhe duhet rrëfyer me ndershmërinë që do të kërkonte vetë Konica. Ai nuk qe një Solzhenicin që përballet ballë për ballë me diktaturën; herë e lavdëroi, herë e goditi tërthorazi. Letra të zbuluara më vonë tregojnë se i ishte drejtuar Nexhmije Hoxhës për t'i mbrojtur veprat nga sulmet e burokratëve — fakt që ushqeu debatin nëse mbrojtja nga lart e shpëtoi nga persekutimi. Por më 1990, kur kuptoi se "nuk kishte asnjë mundësi opozite të ligjshme" në Shqipëri, kërkoi azil politik në Francë, duke u bërë zë i hapur për demokratizimin dhe fundin e njëpartizmit. Veprën e tij të vërtetë opozitare, do ta thoshte ai vetë, e kishin shkruar romanet, jo deklaratat.

Trashëgimia

Më 2005 u bë fitues i parë i Çmimit Ndërkombëtar Man Booker; pasuan Çmimi "Princi i Asturias" (2009) dhe anëtarësia në Akademinë e Shkencave Morale e Politike të Francës. Ishte për vite kandidat i përhershëm për Nobelin — çmim që, sipas shumëkujt, e meritoi e s'e mori. Vdiq në Tiranë më 1 korrik 2024, 88 vjeç, dhe Shqipëria e përcolli me funeral shtetëror.

Pas tij, letërsia bashkëkohore shqiptare ka një masë krahasimi e një portë të hapur drejt botës. Kadare provoi atë që Rilindja e kishte ëndërruar: se shqipja mund të mbante mendimin më të lartë dhe se një komb i vogël, kur ka zërin e duhur, nuk ka pse të kërkojë leje për të hyrë në letërsinë e madhe. Ai nuk e bëri Shqipërinë të madhe; e bëri të dukshme — dhe ndonjëherë kjo është gjëja më e vështirë.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica, "Ismail Kadare" (biografia, veprat, çmimet).
• Robert Elsie, History of Albanian Literature dhe Albanian Literature: A Short History.
• Balkan Insight, "Letters Reveal Kadare's Ties to Albania Regime" (2012).
• Global Literature in Libraries Initiative, "The Palace of Dreams" (ndalimi i romanit, 1981–1982).
• Ani Kokobobo, "Ismail Kadare and the Worldliness of Albanian Literature", World Literature Today (2021).

— Redaksia ZHURMA