Letërsia bashkëkohore shqiptare

Më 1990, kur Shqipëria u shemb mbi vetveten, shkrimtari shqiptar u gjend befas para një lirie që nuk e kishte njohur kurrë: lirinë e zgjedhjes. Gjysmë shekulli i tërë ishte rrjedhur nën dorën e hekurt të një doktrine të vetme, ku faqja e bardhë nuk ishte fushë betejash estetike, por proces-verbal i partisë. Tashmë doktrina ra, dhe me të ra edhe muri që ndante fjalën shqipe nga bota. Ajo që pasoi nuk qe një rilindje e qetë, por — siç e ka quajtur me të drejtë studiuesi Robert Elsie — një përzierje "lirie dhe kaosi". Të dyja njëherësh.

Dalja nga kafazi

Detyra e parë e brezit të ri ishte e thjeshtë në fjalë dhe e vështirë në punë: t'i kthehej letërsisë funksioni i saj estetik. Pas dekadash kur teksti matej me peshoren e dobishmërisë ideologjike — a e shërbente kauzën, a e lartësonte fshatarin-hero, a e qortonte armikun — shkrimtarët u përballën me një pyetje që dukej luksoze: çfarë do të shkruaj, dhe si? Kjo ishte trashëgimia më e rëndë e letërsisë nën diktaturë: jo vetëm censura e jashtme, por edhe censori i brendshëm që duhej çrrënjosur me durim.

Mbi të gjithë këtë skenë rrinte, si gjithmonë, hija e madhe e Ismail Kadaresë. Më 2005 ai u bë fitues i parë i çmimit Man Booker International — jo për një vepër të vetme, por për tërë opusin — duke e bartur emrin e Shqipërisë në një lartësi që asnjë shkrimtar shqiptar nuk e kishte arritur më parë. Vepra e tij e dekadave të mëvonshme, nga Pasardhësi te Aksidenti, vazhdoi të rrëmonte në plagët e tiranisë dhe të tranzicionit. Por pikërisht madhështia e Kadaresë krijoi një sfidë: si të shkruash shqip pas tij, pa qenë jehona e tij?

Brezi i ri dhe zëri vetjak

Përgjigjja erdhi nga zëra që zgjodhën rrugë krejt të tjera. Në poezi u shqua Luljeta Lleshanaku, e lindur më 1968 në Elbasan, e rritur nën regjimin stalinist e mbajtur larg botimit deri vonë. Kritiku Peter Constantine ka shkruar se zëri i saj nuk lidhet "me asgjë në poezinë shqipe, as të shkuar as të tashme" — një vlerësim ndoshta i tepruar, por që kap diçka të vërtetë: origjinalitetin e ftohtë, të saktë, pothuajse kirurgjikal të vargut të saj. Përmbledhjet e saj, nga Fresco te Negative Space, u përkthyen e u vlerësuan ndërkombëtarisht, duke dëshmuar se poezia shqipe mund të fliste me botën pa pasaportë.

Pranë saj erdhën Mimoza Ahmeti me sensualitetin e saj rebel, Lindita Arapi, Flutura Açka me cikle romanore që tërhoqën lexues e kritikë, Ylljet Aliçka me prozën ironike mbi absurditetin e diktaturës dhe të tranzicionit, e shumë të tjerë. Ata nuk formuan një "shkollë" — dhe pikërisht kjo ishte fitorja: pas dekadash uniformiteti, larmia u bë vetë programi.

Letërsia që nuk njeh kufij

Vlera më e madhe e kësaj periudhe është se letërsia shqipe pushoi së qeni e mbyllur brenda një shteti. Letërsia e Kosovës, e lindur nën një tjetër zgjedhë e e rritur me një tjetër qëndresë, hyri plotësisht në qarkullimin e përbashkët kombëtar. Eqrem Basha, Kim Mehmeti në Maqedoni, e breza më të rinj prishtinas treguan se hapësira letrare shqiptare ishte gjithnjë një, edhe kur kufijtë politikë e ndanin. Kjo është e njëjta hapësirë e gjerë që, shekuj më parë, kishte përfshirë letërsinë arbëreshe të mërgatës italiane: fjala shqipe ka qenë përherë më e madhe se harta.

Po aq vendimtare qe diaspora e re. Vala e madhe e emigrimit pas 1990-s mbarti me vete edhe penat. Martin Camaj e Arshi Pipa kishin shkruar tashmë jashtë atdheut; brezi i ri shkoi më tej. Pajtim Statovci, i lindur në Kosovë më 1990 e i rritur në Finlandë, shkroi në finlandisht romane si Macja ime Jugosllavia dhe Bolla — me të cilin u bë fituesi më i ri i çmimit Finlandia — duke gërshetuar përvojën shqiptare të zhvendosjes me letërsinë nordike. Lea Ypi, filozofe në London School of Economics, befasoi botën më 2021 me kujtimet Free: Coming of Age at the End of History, një rrëfim i hollë e i ndershëm i kalimit nga komunizmi te kaosi i tranzicionit, përkthyer në nëntëmbëdhjetë gjuhë.

Liri dhe kaos: bilanci i hapur

Do të ishte naivitet — dhe Konica do të na qortonte për të — të mos e shihnim anën tjetër. Tregu i ri solli edhe rrëmujën e tij: botime të nxituara, kritikë të dobët, përkthime të shpejta, modë në vend të masës. Liria estetike, kur s'shoqërohet me institucione serioze e me një lexues kërkues, mund të prodhojë po aq mediokritet sa censura, vetëm pa alibinë e saj. Letërsia bashkëkohore shqiptare ende e kërkon ekuilibrin mes hapjes ndaj botës dhe besnikërisë ndaj gjuhës e traditës që e mbajti gjallë kombin nëpër shekuj — atë traditë të gjatë që përshkruan letërsia shqipe në pesë shekuj.

E megjithatë bilanci është i ndritur. Brenda një brezi të vetëm, fjala shqipe doli nga izolimi më i thellë i Europës dhe u ul në tryezat e çmimeve më të mëdha të botës. Nuk është pak. Është, ndoshta, dëshmia më e mirë se ajo që Rilindja e ëndërroi — një komb që flet me botën në gjuhën e vet — më në fund po ndodh.

Burimet:

• Robert Elsie, Freedom and Chaos: Contemporary Albanian Literature (2005); History of Albanian Literature (1995)
• The Booker Prizes — Man Booker International Prize 2005 (Ismail Kadare)
• Academy of American Poets / Poetry Foundation — profili i Luljeta Lleshanakut
• Wikipedia / World Literature Today — Pajtim Statovci (My Cat Yugoslavia, Bolla, çmimi Finlandia)
• Wikipedia — Lea Ypi, Free: Coming of Age at the End of History (2021)
• Encyclopædia Britannica — Ismail Kadare

— Redaksia ZHURMA