Modernizmi i hershëm: Noli, Konica, Koliqi dhe brezi që e bëri shqipen letrare

Ka një periudhë të shkurtër në historinë e shkrimit shqip — nga viti 1920 deri më 1939 — kur gjuha jonë, e dalë sapo nga zjarri i Rilindjes, pushoi së qeni vetëm një mjet kushtrimi dhe u bë, më në fund, një vegël arti. Romantikët kishin dashur ta zgjonin kombin; brezi që erdhi pas tyre deshi diçka më të vështirë: ta shkruante atë komb mirë. Ndryshimi nuk është i vogël. Të bësh thirrje është punë zemre; të bësh stil është punë mjeshtërie. Pikërisht këtu, midis dy luftërave botërore, një grusht njerëzish të rrallë e ngritën letërsinë shqipe në lartësinë ku shkruhej Evropa.

Konica: arbitri i shijes

Asnjë emër nuk e mishëron këtë kthesë më mirë se Faik Konica (1875–1942). I shkolluar në Dijon për filologji romane dhe i diplomuar në Harvard, Konica solli në shqipe një gjë që asaj i kishte munguar: kriterin. Që në Bruksel, me revistën Albania (1897–1909), ai kishte ngritur flamurin e një proze të kthjellët, ironike, evropiane. Por ishte në Amerikë, ku drejtoi gazetën Dielli — organ i Federatës Panshqiptare "Vatra", të cilën e kryesoi nga viti 1921 — që Konica u bë ai që Gjergj Fishta e quajti "arbitri i shkrimeve më të zgjedhura në shqip".

Konica nuk ishte adhurues i kombit; ishte kritik i tij. Ai e donte Shqipërinë mjaftueshëm sa t'i thoshte të vërtetën në fytyrë. Në po të njëjtën faqe lëvdonte trimërinë e malësorit dhe godiste plogështinë, kotësinë, mungesën e disiplinës intelektuale. Kjo ndershmëri e ashpër — proza e tij e prerë si brisk, fjalia e tij që nuk fal — është trashëgimia e tij më e madhe: ajo mësoi se mund të jesh shqiptar i krenarur pa qenë shqiptar naiv. Më 1926 u emërua ministër fuqiplotë i Shqipërisë në Uashington, ku edhe vdiq.

Noli: zëri që përktheu botën

Po aq i madh, por në një regjistër krejt tjetër, ishte Fan Noli (1882–1965) — peshkop, kryeministër për gjashtë muaj të vitit 1924, dhe mbi të gjitha përkthyes gjenial. Nëse Konica e pastroi shqipen, Noli e zgjeroi atë: ai e detyroi gjuhën tonë të mbante peshën e Shekspirit, të Servantesit, të Ibsenit, të Edgar Alan Poes dhe të Omar Khajamit. Përkthimi, në duart e Nolit, nuk ishte zanat dytësor — ishte krijim. Ai u bë themeluesi i shkollës shqiptare të përkthimit.

Por Noli ishte edhe poet me zë të vetin, një lirik me frymë biblike dhe oratorike, që dinte ta bënte vargun të gjëmonte si predikim e të dridhej si vajtim. Bashkë me Konicën, ai kishte themeluar gazetën Dielli në Boston — dy mendje të mëdha që, edhe kur u përçanë në politikë, mbetën dy shtyllat e mendimit shqiptar në mërgim. Te ata, mendimi politik shqiptar dhe letërsia rridhnin nga i njëjti burim.

Koliqi dhe Kuteli: lindja e prozës moderne

Ndërsa Konica e Noli punonin nga diaspora, brenda trojeve lindi proza moderne shqipe. Ernest Koliqi (1903–1975), shkodrani i shkolluar në Padovë, e ngjeshi rrëfimin shqip me një ndjeshmëri evropiane: te Hija e maleve (1929) dhe Tregtar flamujsh (1935) ai e ktheu botën e ashpër veriore, malësinë e Shkodrës dhe dramën e intelektualit shqiptar, në letërsi të vërtetë. Bashkë me Mitrush Kutelin (1907–1967) — që solli në tregimin shqip frymën e prozës ruse të Gogolit e Turgenjevit dhe humorin popullor të fshatit — Koliqi mban titullin e themeluesit të prozës moderne shqiptare. Para tyre kishim rrëfenja; pas tyre kishim tregimin si formë arti.

Lasgushi: yjet dhe heshtja

Dhe mbi të gjithë, si një yll i vetmuar mbi liqenin e Pogradecit, qëndron Lasgush Poradeci (1899–1987), lirizmi më i kulluar që ka dhënë gjuha shqipe. Me dy vëllimet e tij — Vallja e yjeve (1933) dhe Ylli i zemrës (1937), botuar në Bukuresht me ndihmën bujare të Kutelit — ai e ngriti dashurinë në lëvizje kozmike, e shkriu njeriun me natyrën e me yjet. Poezia e tij është muzikë para se të jetë kuptim; ajo lexohet si lutje. Lasgushi vërtetoi se shqipja mund të jetë po aq e hollë sa frëngjishtja e simbolistëve, po aq e thellë sa rusishtja e mistikëve.

Një urë mes dy epokave

Ky brez ishte një urë. Pas tyre, vetëm pak vite më von, do të shpërthente zëri i revoltës me Migjenin — i cili e ktheu vështrimin nga yjet e Lasgushit te plagët e të varfërve. Dhe pas Luftës do të binte perdja e errët e letërsisë nën diktaturë, që do t'i internonte, heshtte ose mërgonte pikërisht këta zëra: Lasgushi u detyrua të heshtte, Kuteli u burgos, Koliqi mbeti në Romë, Noli e Konica vdiqën në Amerikë.

E megjithatë vepra e tyre mbeti. Brezi 1920–1939 është provë se gjeniu shqiptar nuk ka nevojë për shumicë — i mjaftojnë pak mendje të lira. Ata e morën gjuhën që romantikët e kishin shkrirë në metal dhe e farkëtuan në vegël arti. Krenarë, por kurrë naivë; kombëtarë, por kurrë provincialë. Konica do ta kishte miratuar formulimin: ata e deshën Shqipërinë jo duke e lëvduar, por duke e shkruar mirë.

Burimet:

• Robert Elsie, History of Albanian Literature (East European Monographs / Columbia University Press, 1995).
• Britannica, zërat "Faik Konitsa" dhe "Fan S. Noli".
• Robert Elsie, Albanian Literature: A Short History (I.B. Tauris, 2005).
• Encyclopaedia Britannica & albanianliterature.net — biografitë e Ernest Koliqit, Mitrush Kutelit dhe Lasgush Poradecit.

— Redaksia ZHURMA