Letërsia shqipe: pesë shekuj në fjalë

Një popull njihet nga libri i tij i parë. I yni mban datën 1555, kur një prift katolik nga veriu, Gjon Buzuku, mbylli punën e një viti të tërë mbi një përkthim të meshës dhe e quajti, thjesht, "Meshari". Nga ajo faqe e vetme që na ka mbetur — kopja e vetme e njohur ruhet sot në Bibliotekën Apostolike të Vatikanit, e gjymtuar nga ballina dhe gjashtëmbëdhjetë fletët e para — fillon gjithçka. Pesë shekuj letërsi shqipe nuk janë histori e qetë e një kombi me shtet, akademi dhe mecenatë; janë historia e një gjuhe që mbijetoi pa asnjërën prej tyre, e mbajtur gjallë nga priftërinj, mërgimtarë, rapsodë dhe poetë që shkruan kundër kohës.

Themelet: fjala fetare dhe proza e parë

Buzuku nuk ishte një rastësi. Pas tij vjen një varg autorësh veriorë — letërsia e vjetër gege — që e ngritën shqipen e shkruar mbi shtyllat e Kontrareformës katolike: Pjetër Budi, Frang Bardhi me fjalorin e tij latinisht-shqip të vitit 1635, dhe mbi të gjithë Pjetër Bogdani (rreth 1630–1689), kryepeshkop i Shkupit, autori i "Cuneus Prophetarum" (Padovë, 1685) — vepra e parë origjinale në prozë shqipe, një vëllim prej gati një mijë faqesh në kolona paralele shqip e latinisht. Ajo që nisi si liturgji u bë, te Bogdani, mendim: filozofi, teologji dhe një vetëdije e qartë se shqipja mund të mbante peshën e ideve të mëdha.

Lindja, perëndimi dhe një rrugë e tretë

Ndërsa veriu katolik shkruante me alfabet latin, në trungun osman lulëzoi një degë tjetër, e harruar shpesh nga historiografia zyrtare: bejtexhinjtë. Që nga shekulli XVIII, poetë si Nezim Frakulla (rreth 1680–1760) dhe Hasan Zyko Kamberi shkruan shqip me alfabet arab, të mbushur me fjalë turke, persiane e arabe, por me një lëndë shpesh tokësore — varfëria, padrejtësia, jeta e njeriut të thjeshtë. Ishte një letërsi që dëshmonte se shqipja nuk i përkiste asnjë perandorie: rronte njëlloj nën kryqin e Romës dhe nën gjysmëhënën e Stambollit.

Rilindja: gjuha bëhet atdhe

Kthesa vjen në shekullin XIX. Pa shtet, pa kufij të njohur, intelektualët shqiptarë vendosën se kombi do të ndërtohej së pari në letër. Kjo është epoka e romantizmit shqiptar, e Jeronim de Radës që shkruante nga Kalabria arbëreshe, dhe e familjes Frashëri. Naim Frashëri (1846–1900), poeti ynë kombëtar, i dha gjuhës një vetëdije estetike me "Bagëti e bujqësia" (1886) dhe ngriti kujtesën heroike me "Histori e Skënderbeut" (1898). Pranë tij, Pashko Vasa hodhi vargun-kushtrim "Feja e shqyptarit asht shqyptaria", dhe i vëllai i Naimit, Sami Frashëri, projektoi enciklopedikisht shtetin që ende s'kishte lindur. Letërsia këtu nuk ishte zbukurim — ishte armë.

Shekulli XX: maja, modernizmi dhe terri

Para Luftës së Dytë Botërore, shqipja arriti një pjekuri të rrallë. Gjergj Fishta ngriti me "Lahutën e Malcís" epin kombëtar të frymëzuar nga epika legjendare e kreshnikëve; Migjeni theu romantizmin me një revoltë moderne ndaj mjerimit; dhe brezi i Nolit, Konicës e Koliqit i dha prozës dhe esesë shqipe një mprehtësi evropiane. Pastaj ra perdja. Letërsia nën diktaturë u detyrua në kornizën e realizmit socialist, ku Dritëro Agolli dhe të tjerë lëvruan brenda e kundër kufijve të lejuar. Mbi të gjithë u ngrit Ismail Kadareja, shkrimtari që e ktheu Shqipërinë në hartë botërore, duke fshehur kritikën nën mantelin e alegorisë dhe mitit.

Zëri tjetër: Kosova dhe sot

Letërsia shqipe nuk u shkrua kurrë vetëm në Tiranë. Letërsia e Kosovës, me poetë si Ali Podrimja, mbajti një zë tjetër, të lirë nga censura tiranase por nën trysni tjetër kombëtare. Sot, letërsia bashkëkohore shqiptare shkruhet njëkohësisht në Prishtinë, Tiranë, Tetovë e në diasporat e Perëndimit — një trup i vetëm, shumëzësh.

Pesë shekuj në fjalë: kjo është historia jo e një letërsie të madhe që pati gjithçka, por e një letërsie kokëfortë që pati shumë pak dhe prapë nuk heshti. Buzuku shkroi pa shtypshkronjë, Bogdani pa atdhe, bejtexhinjtë pa alfabet të vetin, rilindësit pa kufij. Ajo që mbetet është gjuha — dhe gjuha, te ne, ka qenë gjithmonë forma e parë e lirisë.

Burimet:

• Robert Elsie, Albanian Literature: A Short History (I.B. Tauris, 2005)
• Wikipedia / Britannica: "Meshari", "Gjon Buzuku", "Cuneus Prophetarum", "Pjetër Bogdani", "Naim Frashëri", "Bejtexhi"
• Encyclopædia Britannica, "Albanian literature"
• Robert Elsie, albanianliterature.net (arkivi i autorëve të hershëm)

— Redaksia ZHURMA