Luigj Gurakuqi: arsimtari dhe atdhetari i Veriut

Ka burra që historia i mban mend për fjalimet, dhe ka të tjerë që e mban mend për punën e heshtur — atë punë që nuk bën zhurmë, por mban në këmbë gjithçka tjetër. Luigj Gurakuqi i përkiste të dytëve. Kur Shqipëria ende nuk ishte shtet, por vetëm një ide e ndjekur nëpër abetare dhe gazeta të ndaluara, ai ndërtoi gjënë pa të cilën asnjë komb nuk mban: shkollën. Lindur më 19 shkurt 1879 në Shkodër dhe i vrarë me plumb në Bari më 2 mars 1925, jeta e tij gati pesëdhjetëvjeçare është një hartë e plotë e Rilindjes Kombëtare: nga alfabeti te shkolla, nga vargu te pavarësia, nga ministria te mërgimi.

Nga kolegji jezuit te vargu i parë

Gurakuqi u shkollua te kolegji jezuit Saverian i Shkodrës — një nga vatrat e pakta ku një djalë shqiptar mund të merrte arsim serioz nën Perandorinë Osmane. Më pas vijoi studimet në Itali, ku ranë në kontakt të drejtpërdrejtë me kulturën europiane dhe me letërsinë klasike. Aty, ende i ri, botoi nën pseudonimet Jakin Shkodra dhe Lekë Gruda, duke u bërë një ndër zërat e parë që trajtoi seriozisht metrikën e poezisë shqipe — pyetjen e thatë por themelore se si tingëllon shqipja kur shkruhet me ritëm e masë. Ishte e njëjta brez i ndërgjegjshëm që po ndërtonte gjuhën si vegël: jo thjesht ta fliste, por ta disiplinonte, ta bënte të aftë të mbante mendimin modern.

Alfabeti dhe Kongresi i Manastirit

Më 1908, kur përfaqësuesit e mbarë trojeve u mblodhën në Kongresin e Manastirit për të vendosur se me cilat shkronja do të shkruhej shqipja, Gurakuqi qe atje — ndër delegatët e Shkodrës, krah Gjergj Fishtës, Ndre Mjedës e Hilë Mosit. Çështja nuk ishte teknike; ishte ekzistenciale. Lufta gjysmëshekullore për alfabetin kishte ndarë shqiptarët në alfabete arabe, greke e latine, dhe sekush që e mbante popullin të ndarë në shkrim, e mbante të ndarë në mendje. Manastiri zgjodhi alfabetin latin, dhe dora e Gurakuqit qe ndër ato që i hartuan e i shkruan format e miratuara. Ishte fitorja e parë e madhe e brezit të tij: një popull që, më në fund, do të lexohej me të njëjtat shkronja nga Shkodra në Janinë.

Normalja e Elbasanit: shkolla që krijoi mësuesit

Por alfabeti pa mësues është një armë pa krahë. Problemi i thellë i shqiptarisë nuk ishte mungesa e shkollave — ishte mungesa e njerëzve që mund të jepnin mësim në shqip. Këtu Gurakuqi dha kontributin e tij më të qëndrueshëm. Kongresi i Elbasanit (2–10 shtator 1909) vendosi të hapte shkollën e parë të mesme kombëtare shqipe, dhe më 1 dhjetor 1909 u çel Normalja e Elbasanit — shkolla e parë profesionale që përgatiste mësues të gjuhës shqipe. Drejtori i saj i parë qe Luigj Gurakuqi.

Vlera e kësaj nis aty ku nismat e tjera mbaronin. Mësonjëtorja e Korçës e vitit 1887 kishte treguar se një shkollë shqipe mund të mbijetonte ndalimit; Normalja e Elbasanit shkoi një hap përtej — ajo prodhonte vetë mësuesit që do të hapnin shkolla të tjera. Nxënësit vinin nga Kosova e nga Çamëria, dhe brenda vitit numri u rrit nga pesëdhjetë në njëqind e pesëdhjetë. Gurakuqi e kuptoi atë që pak e kuptojnë: revolucionet kulturore nuk bëhen me poezi të vetme, por me institucione që e riprodhojnë veten. Normalja qe makineria e qetë e kombit.

Vargu i pavarësisë dhe ministri i shkollës

Më 28 nëntor 1912, kur Ismail Qemali shpalli pavarësinë në Vlorë, qe dora e Gurakuqit ajo që formuloi tekstin e deklaratës. Pak muaj pas, në Qeverinë e Përkohshme të Vlorës, ai u zgjodh ministër i Arsimit — i pari ministër i shkollës i një shteti shqiptar. Në atë post nisi të ngrejë sistemin e arsimit fillor shtetëror dhe mbrojti parimin, radikal për kohën, të arsimit të detyrueshëm për djem e vajza njësoj. Ishte logjika frashëriane në veprim: po e njëjta vizion që Sami Frashëri e kishte projektuar në letër, Gurakuqi po e shndërronte në ligj e në klasë mësimi.

Financat e Nolit dhe plumbi i Barit

Vitet e fundit e gjetën në qendër të trazirave politike të shtetit të ri. Deputet i Shkodrës, ai u rreshtua me lëvizjen demokratike dhe, pas Revolucionit të Qershorit 1924, u bë ministër i Financave në qeverinë e Fan Nolit. Qeveria e Nolit zgjati vetëm gjashtë muaj; kur Ahmet Zogu u kthye me forcë në fund të vitit, drejtuesit e saj morën rrugën e mërgimit. Gurakuqi iku në Itali.

Më 2 mars 1925, në Bari, ndërsa hynte në një lokal, u qëllua me revole nga Balto Stambolla — i biri i hallës së tij. Dora qe e farefisit, por shumë rrëfime e lidhin atentatin me dorën politike që përfitoi nga grindjet familjare. Kështu, në moshën dyzetë e gjashtë vjeç, u mbyll jeta e njeriut që i kishte dhënë kombit alfabetin e shkruar, mësuesin e parë dhe vargun e parë të pavarësisë. Si shumë bashkëkohës të tij — nga Abdyl Frashëri i burgosur te të tjerë të vrarë në mërgim — çmimi i atdhetarisë u pagua me trupin vetë.

Shqipëria zyrtare më vonë e nderoi me titujt "Hero i Popullit" dhe "Mësues i Popullit", dhe Universiteti i Shkodrës mban emrin e tij. Por nderimi më i vërtetë nuk është statuja në sheshin e Shkodrës; është çdo klasë ku një fëmijë shqiptar mëson të lexojë në gjuhën e vet. Atë klasë e ndërtoi Luigj Gurakuqi — pa zhurmë, por për gjithmonë.

Burimet:

• "Luigj Gurakuqi", Wikipedia (anglisht) — biografi, datat e lindjes/vdekjes, pseudonimet, roli në qeverinë e Nolit.
• "Normalja e Elbasanit", Wikipedia (shqip) — Kongresi i Elbasanit (shtator 1909), themelimi më 1 dhjetor 1909, Gurakuqi drejtori i parë.
• "Remembering Luigj Gurakuqi, an important figure of the Albanian Renaissance", Euronews Albania.
• RTSH English, "Luigj Gurakuqi, signatory of independence and distinguished Albanian intellectual" — roli në Kongresin e Manastirit dhe ministria e Arsimit.

— Redaksia ZHURMA