Miti 'feja i ndan shqiptarët më shumë se kombi'

Ekziston një pohim që përsëritet me siguri prej kancelarish e prej amvisërish, sikur të ishte ligj natyre: se shqiptarët, me tri fetë e tyre, janë një popull i përçarë në thelb, që besimi e ndan më shumë se kombi e bashkon. Është një mendim i rehatshëm për ata që do të na shohin si tre popuj të vegjël në vend të një kombi të vetëm. Por kush e shqyrton me ftohtësi, sheh se gjëja qëndron pikërisht përmbys: pak popuj në Evropë e kanë mbajtur identitetin kombëtar aq të padëmtuar nga ndarjet fetare sa shqiptarët. Ky është një nga mitet që ndërtohen kundër nesh — dhe meriton të hapet copë e çikë.

Çfarë thotë vërtet shifra

Më parë faktet. Sipas regjistrimit të vitit 1930, shqiptarët ndaheshin afërsisht në rreth gjysmë myslimanë sunitë, një të pestën ortodoksë, një të pestën bektashinj dhe një të dhjetën katolikë. Asnjë besim i vetëm nuk e zotëronte kombin; secili ishte minoritet përballë të tjerëve të marrë së bashku. Ky është një rast i rrallë në Ballkan, ku kombet zakonisht u ndërtuan mbi një kishë të vetme kombëtare — serbët mbi ortodoksinë, kroatët mbi katolicizmin, grekët mbi patriarkanën. Pikërisht ngaqë asnjë fe s'mund të bëhej shenjë e shqiptarisë, shqiptarët u detyruan — me fat, do të thoshim — ta gjenin identitetin diku tjetër: te gjuha, te gjaku, te kujtesa e përbashkët. Feja erdhi vonë dhe nga jashtë; paraardhësit ilirë dhe gjuha që na lidh me ta janë shumë më të vjetër se çdo xhami a kishë mbi tokën shqiptare.

Tri fe, një tryezë

Argumenti i ndarjes do të kërkonte gjak të derdhur fe kundër feje. Ku është ai gjak? Historia shqiptare nuk njeh as kryqëzata të brendshme, as masakra fetare, as dëbime në emër të Zotit nga njëri shqiptar mbi tjetrin. Përkundrazi, njeh fshatra ku xhamia e kisha ndajnë të njëjtin shesh, familje ku vëllai mban emër mysliman e motra emër të krishterë, festa që kremtohen përtej kufirit të besimit. Bashkëjetesa nuk ishte një ëndërr diplomatësh të vonë; ishte mënyra normale e të jetuarit, që e kemi rrëfyer më gjatë te bashkëjetesa shqiptare e myslimanëve dhe të krishterëve. E mbi të gjitha qëndronte besa dhe e drejta zakonore — kode që detyronin tjetrin pa pyetur fare se cilit Zot i lutej.

Vargu që e kapërceu çështjen

Kur Pashko Vasa, vetë katolik shkodran në shërbim të Perandorisë Osmane, shkroi rreth viteve 1878–1880 vargun e famshëm «Feja e shqyptarit asht shqyptaria», ai nuk po shpikte një parullë të zbrazët. Po formulonte një të vërtetë që populli e jetonte tashmë: se mbi katër besimet rrinte një besim i pestë, më i vjetri, që ishte vetë qenia shqiptar. Kjo nuk ishte mohim i Zotit — Vasa ishte njeri besimtar — por njohje e një rendi prioritetesh. Atë varg e kemi shtjelluar veçmas te «O moj Shqypni» e Pashko Vasës, sepse ai u bë kushtrim i një kombi që e dinte rrezikun: po u ndamë sipas xhamive e kishave, na copëtojnë fqinjët një nga një.

Rilindja: dëshmia më e fortë

Po të kishte qenë feja vërtet vija e thyerjes, Rilindja Kombëtare do të kishte qenë e pamundur. Por shihni se kush e bëri atë. Naim Frashëri, poeti ynë kombëtar, ishte bektashi; vëllai i tij Abdyli, themelues i çështjes kombëtare në Lidhjen e Prizrenit, po ashtu. Faik Konica, peshë e rëndë e mendimit dhe zbuluesi i flamurit tonë, ishte katolik. Fan Noli, që dha meshën e parë shqip dhe themeloi me Konicën shoqërinë «Vatra», ishte prift ortodoks. Ismail Qemali, që e shpalli pavarësinë në Vlorë më 1912, ishte mysliman me prejardhje bektashie — dhe pranë tij, duke ngritur flamurin, qëndronte Dom Nikollë Kaçorri, prift katolik, nënkryetar i qeverisë së parë shqiptare. Katër besime, një flamur. Asnjë komb i ndarë me të vërtetë nga feja s'do ta kishte prodhuar atë skenë.

Pse ngjit gënjeshtra

Miti i përçarjes fetare nuk lind nga padituria e thjeshtë; ai shërben. Kush do ta paraqesë Shqipërinë si shtet të brishtë, kush do t'i vërë në dyshim kufijtë e Kosovës apo të trojeve, e ka të volitshme tezën se «këta as vetë s'dinë ç'janë». Është e njëjta punëtori që prodhon edhe mitin se shqiptarët janë turq për shkak të Islamit — sikur një popull i tërë të mund të zhdukej nga historia ngaqë një pjesë ndërroi besim nën pesë shekuj sundimi. E vërteta është më e thjeshtë e më krenare: shqiptarët e mbajtën Tiranën si selia botërore e bektashinjve që nga viti 1925, kur Ataturku i mbylli teqetë, pikërisht sepse këtu feja gjente strehë, jo armik.

Nuk themi se s'ka pasur kurrë tensione, as se feja nuk ka rëndësi — do të ishte naivitet, e Konica nuk e duronte naivitetin. Themi vetëm se kur erdhi ora e provës — Lidhja e Prizrenit, pavarësia, lufta për Kosovën — shqiptarët u rreshtuan jo sipas faltores, por sipas gjuhës. Kjo nuk është rastësi. Kjo është komb.

Burimet:

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (Scarecrow Press, 2010) — zëra për Pashko Vasën, Naim Frashërin, Faik Konicën, Fan Nolin.
• Encyclopædia Britannica, «Albania: Religion» dhe «Rilindja» — përbërja fetare dhe lëvizja kombëtare.
• Pashko Vasa, O moj Shqypni (rreth 1878–1880), tekst origjinal.
• Wikipedia, «Albanian Declaration of Independence», «World Headquarters of the Bektashi», «Sovereign State of the Bektashi Order» — fakte për Vlorën 1912 dhe selinë bektashie.

— Redaksia ZHURMA