Miti 'Shqipëria, shtet artificial': përgjigjja

Ekziston një pohim që rikthehet me rregullsinë e një stine: se Shqipëria nuk është komb, por një shtet artificial — një copë territor i prerë në hartë nga gjashtë ambasadorë në Londër, një kompromis i Fuqive të Mëdha pa rrënjë, pa histori, pa popull të vetin. Pohimi kthuhet me ton fitimtar, sikur të zhbënte një mijëvjeçar me një fjalë të vetme. Le ta marrim, pra, ashtu si do ta merrte një gjykatës i ndershëm: ta dëgjojmë plotësisht, e pastaj ta peshojmë.

Çfarë thotë miti — dhe pjesa që është e vërtetë

Teza është kjo: më 1913, Konferenca e Londrës e gjashtë Fuqive të Mëdha — Britania, Franca, Gjermania, Austro-Hungaria, Rusia dhe Italia — vendosi kufijtë e një principate të re shqiptare. Vendimi u mor më 29 korrik 1913, larg Vlorës, larg Prizrenit, pa shqiptarët në tryezë. Prej kësaj rrjedh përfundimi: nëse kufijtë i vizatuan të huajt, atëherë vendi është krijesë e të huajve.

Konica do të kishte qeshur me ironinë e tij të hidhur, sepse gjysma e parë e fjalisë është e saktë. Po, kufijtë e shtetit të shpallur në Vlorë më 1912 u përcaktuan përfundimisht në Londër. Po, vendimi qe i të huajve. Dhe po — ata kufij ishin një padrejtësi: rreth gjysma e trojeve shqiptare dhe deri në gjysma e popullsisë mbetën jashtë, në Serbi e Greqi e Mal të Zi. Por ja ku miti gabon rëndë: nga fakti se *kufijtë* u vizatuan nga të huajt, ai nxjerr përfundimin se *kombi* u shpik nga të huajt. Janë dy gjëra krejt të ndryshme, dhe ngatërrimi i tyre nuk është gabim — është mashtrim.

Shteti është i ri; kombi është i lashtë

Çdo shtet evropian ka një ditëlindje. Italia u bashkua më 1861, Gjermania më 1871, Greqia moderne lindi më 1830 nën garancinë — pikërisht — të Fuqive të Mëdha. A i quan kush "artificialë"? Mosha e një shteti nuk thotë asgjë për moshën e popullit që ai mbledh brenda kufijve. Dhe populli shqiptar nuk pret as Vlorën, as Londrën, për të ekzistuar.

Para shtetit ishte gjuha — një degë më vete e familjes indoevropiane, e vetmja përfaqësuese e gjallë e saj, e pakrahasueshme afër me asnjë tjetër, dëshmi e një vijimësie që zgjat thellë në kohë. Para shtetit ishin ilirët, fiset paraardhëse që, nën trysninë e Romës, Bizantit e dyndjeve sllave, ruajtën gjuhën e tyre kur fqinjët e humbën të vetën. Para shtetit ishte Gjergj Kastrioti Skënderbeu, që më 1444 mblodhi në Besëlidhjen e Lezhës fisnikët shqiptarë në një aleancë të vetme — një akt që, katër shekuj para çdo ambasadori, dëshmonte se këta njerëz e dinin se ishin një popull.

Kombi që e shpiku shtetin — jo e kundërta

Por argumenti vendimtar nuk është arkeologjik; është politik. Miti pohon se shqiptarët u bënë komb sepse u dha një shtet. E vërteta është e përmbysur: shqiptarët e detyruan botën të pranonte një shtet sepse ata tashmë ishin sjellë si komb. Lëvizja kombëtare — ajo që ne e quajmë Rilindja Kombëtare — nuk filloi më 1912. Ajo filloi dekada më parë, me njerëz që shkruanin për një atdhe që nuk gjendej në asnjë hartë.

Naum Veqilharxhi botoi më 1844 një abetare me një alfabet të krijuar prej tij, që kombi të mund të lexonte në gjuhën e vet. Lidhja e Prizrenit, e themeluar më 1878 si përgjigje ndaj Kongresit të Berlinit, bashkoi delegatë nga katër vilajetet — Kosova, Manastiri, Shkodra, Janina — për të mbrojtur trojet nga copëtimi. Dhe ata që e ndërtuan idenë e Shqipërisë ishin shqiptarë të mërguar në Stamboll, Bukuresht, Sofje, Kajro, Itali të Jugut e Boston — pikërisht qyteti ku do të lindte më vonë vetë *Dielli*. Ata shkruanin, organizoheshin, ëndërronin një komb që ende nuk ekzistonte në letër — por që ekzistonte plotësisht në ndërgjegje.

Kur ambasadorët u mblodhën në Londër, ata nuk po krijonin një popull nga hiçi. Ata po reagonin ndaj një fakti kokëfortë: se ekzistonte një popull i organizuar, i armatosur, me një flamur, një kuvend dhe një qeveri të shpallur tashmë në Vlorë, që nuk pranonte të copëtohej mes fqinjëve. Fuqitë e Mëdha nuk e shpikën Shqipërinë; ato e kufizuan atë — dhe e kufizuan padrejtësisht.

Ironia që e shkatërron mitin

Këtu qëndron paradoksi që mitngrënësit nuk e shohin kurrë. Po të kishin pasur fuqi vetëm Fuqitë e Mëdha, Shqipëria do të kishte qenë shumë më e madhe — me Kosovën, me Çamërinë, me trojet që u dhanë fqinjëve për qetësi diplomatike. Kufiri i 1913-ës nuk është provë se shteti është artificial; është provë e të kundërtës — se ekzistonte një tërësi etnike shumë më e gjerë, që u nda me thikë kundër vullnetit të saj. Një shtet "artificial" do të ishte ai që fryhet përtej popullit të vet. Shqipëria është rasti i kundërt: një komb i ngushtuar nën madhësinë e tij të vërtetë.

Konica, që e donte Shqipërinë dhe i kamxhikonte të metat e saj në të njëjtin paragraf, nuk do ta mbronte këtë vend me brohoritje. Do të pranonte se shteti i 1913-ës qe i brishtë, i copëtuar, i ngarkuar me mungesa. Por do të refuzonte me përbuzje idenë se një komb me gjuhën, kujtesën dhe vetëdijen e shqiptarëve mund të quhej "i shpikur". Shtetet vizatohen në tryeza. Kombet nuk vizatohen — ato kujtohen. Dhe ky komb e kujtonte veten shumë kohë para se Londra të merrte lapsin.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica, "History of Albania" dhe "Albanian language" — vijimësia ilire-shqiptare dhe gjuha si degë më vete e indoevropianishtes.
• Wikipedia / scholarship mbi "London Conference of 1912–1913" dhe "Treaty of London (1913)" — vendimi i 29 korrikut 1913 dhe lënia jashtë e ~gjysmës së trojeve e popullsisë shqiptare.
• Robert Elsie, vepra mbi historinë dhe letërsinë shqipe; Encyclopedia of Romantic Nationalism in Europe, "Rilindja: the Albanian national awakening".
• Wilson Center, "A Brief Historical Overview of the Development of Albanian Nationalism"; materiale mbi Lidhjen e Prizrenit (1878), Besëlidhjen e Lezhës (1444) dhe abetaren e Naum Veqilharxhit (1844).

— Redaksia ZHURMA