Miti 'shqipja s'ka letërsi të vjetër'

Ka një pohim që përsëritet me lehtësinë e gjërave që askush nuk i ka kontrolluar: se shqipja qenka një gjuhë pa traditë shkrimi, e ardhur vonë në fletë, pa letërsi të vjetër që t'ia mbajë krenarinë. E thonë me një ton mëshire, sikur t'i flisnin një populli pa kujtesë. Por kujtesa jonë e shkruar ekziston, është e datuar, e ruajtur në biblioteka të Firences dhe të Romës, dhe i përgjigjet pikërisht logjikës me të cilën ndërtohen mitet kundër shqiptarëve: merr një mungesë të dukshme, harro shkakun e saj, dhe shpalle natyrë.

Mungesa nuk është heshtje

Para se të mbrojmë diçka, le ta themi të vërtetën me ndershmërinë e Konicës, që e donte Shqipërinë mjaft sa t'i tregonte plagët: po, shqipja u shkrua vonë krahasuar me greqishten apo latinishten. Kjo është e padiskutueshme. Por arsyeja nuk është se shqiptarët nuk kishin çfarë të thoshin — arsyeja është se kushtet historike e mbytën fjalën në djep.

Shqiptarët jetuan për shekuj nën perandori që e shkruanin tjetër gjuhë: latinishtja e kishës, greqishtja e Bizantit, sllavishtja kishtare, e më vonë turqishtja osmane dhe arabishtja e fesë. Asnjë oborr, asnjë kancelari, asnjë manastir zyrtar nuk shkruante shqip. Kur Perandoria Osmane ndaloi shtypshkronjat në Ballkan për shekuj me radhë, ajo nuk ndaloi vetëm shqipen — por shqipja, pa shtet e pa kishë kombëtare, e pësoi më rëndë se të tjerët. Të mos kesh letërsi të shtypur kur të ndalojnë shtypin nuk është turp; është dëshmi e shtypjes.

Çfarë mbijetoi pavarësisht gjithçkaje

Dhe megjithatë mbijetoi. Dokumenti më i vjetër i njohur në shqip është Formula e Pagëzimit, një fjali e vetme e shkruar më 8 nëntor 1462 nga imzot Pal Engjëlli, kryepeshkop i Durrësit dhe këshilltar i Skënderbeut: «Un'te paghesont' pr'emenit t'Atit e t'Birit e t'Spertit Senit» — «Unë të pagëzoj në emër të Atit e të Birit e të Shpirtit Shenjt». Iorga, studiuesi rumun, e zbuloi në Firence më 1915, e fshehur mes shënimeve latine të një kodeku. Tridhjetë e pesë vjet pas asaj fjalie, më 1497, kalorësi gjerman Arnold von Harff, duke kaluar nëpër Ulqin e Durrës, mblodhi në fletore disa fjalë e shprehje shqipe për t'u marrë vesh me vendësit — dëshmia e dytë më e vjetër e gjuhës sonë të shkruar.

Po të ishte shqipja gjuhë «pa letërsi», këto do të mbeteshin kuriozitete. Por më 1504, historiani shkodran Marin Barleti, në veprën e tij latine De Obsidione Scodrensi, rrëfen se kishte shfletuar kronika të shkruara në shqip. Vini re fjalën: kronika. Domethënë, gjysmë shekulli para Buzukut, kishte tashmë tekste shqipe që një dijetar i merrte si burim. Mungesa që na e hedhin në fytyrë nuk është mungesë teksti — është mungesë teksti të mbijetuar, sepse zjarri, pushtimi dhe harresa i hëngrën.

Buzuku dhe shekulli i artë i Veriut

Pastaj vjen libri që e mbyll çdo debat. Më 1555 dom Gjon Buzuku botoi «Mesharin», përkthimin e liturgjisë katolike në gegërishte — libri i parë i shtypur në gjuhën shqipe, vepër prej afro dyqind faqesh, e punuar mes marsit 1554 dhe janarit 1555. U zbulua më 1740 nga Gjon Nikollë Kazazi, kryepeshkop i Shkupit. Një libër i tërë, me sintaksë të pjekur, me fjalor të pasur, me një prozë që nuk është hapi i parë i një fëmije por hapi i sigurt i një tradite që e kishte gjuhën gati.

Dhe pas Buzukut nuk vjen heshtja, por një varg i tërë — letërsia e vjetër gege, e shkruar nga klerikë katolikë që, përmes lidhjeve me Vatikanin, e botonin veprën jashtë trojeve për t'i shpëtuar ndalimit osman. Pjetër Budi nxori Doktrinën e Krishterë më 1618 dhe shkroi vjershën e parë origjinale shqipe. Frang Bardhi botoi më 1635 fjalorin e parë latinisht-shqip dhe një apologji të zjarrtë për Skënderbeun. Dhe kulmi: Pjetër Bogdani, me Cuneus Prophetarum («Çeta e Profetëve», 1685) — vepra e parë në prozë me peshë e shkruar fillimisht në shqip, jo përkthim, një enciklopedi teologjike e shkruar nga një mendje e madhe.

Pse e prodhojnë mitin

Pse, atëherë, ngul këmbë ky mit? Sepse u shërben mirë atyre që duan ta paraqitin shqiptarin si popull pa qytetërim, pa fjalë, pa shpirt — pjesë e të njëjtës familje me mitin se shqiptarët s'i dhanë asgjë qytetërimit. Një popull pa letra është një popull që mund ta zhveshësh nga toka dhe nga e drejta, sepse «nuk kishte traditë». Logjika është e vjetër dhe e ndyrë.

Përgjigjja jonë nuk është të fryjmë gjokset. Konica do të na qortonte po të bënim ashtu. Përgjigjja është dokumenti: 1462, 1497, 1504, 1555, 1618, 1635, 1685. Gjashtë shekuj fjala shqipe ka qenë në fletë, e ndjekur por kurrë e shuar. Letërsia jonë e vjetër nuk është e madhe sa ajo italiane apo angleze — dhe s'ka pse të jetë, kur ne shkruanim nën thikë ndërsa ata shkruanin nën mecenatë. Por ekziston, është e jona, dhe çdo fletë e saj është një fitore mbi heshtjen që na e kishin caktuar.

Burimet:

• Robert Elsie, History of Albanian Literature (1995) dhe Albanian Literature: A Short History (2005).
• «Albanian literature», Encyclopædia Britannica.
• «Formula e pagëzimit», «Gjon Buzuku», «Meshari», «Arnold Ritter von Harff's lexicon», «Marin Barleti», «Pjetër Bogdani», «Frang Bardhi» — Wikipedia (anglisht), me referencat e tyre akademike.
• Pal Engjëlli, Formula e Pagëzimit (1462), Biblioteca Medicea Laurenziana, Firence; zbuluar nga Nicolae Iorga, 1915.

— Redaksia ZHURMA