Miti 'shqiptarët janë turq': përgjigjja e historisë

Ka pak shpifje në Ballkan që të jenë përsëritur me aq këmbëngulje sa ajo që, me një tundje dore, i quan shqiptarët myslimanë "turq". E ka thënë fqinji në çast hidhërimi, e ka shkruar gazeta nacionaliste athinase apo beogradase me qëllim të llogaritur, dhe — çka është më e trishta — herë-herë e ka përsëritur edhe vetë shqiptari, pa e kuptuar se po blen armën e atij që do ta mohojë. Le ta themi pohimin troç, ashtu siç bëhet, që pastaj ta çmontojmë me durimin e historianit, jo me nxehtësinë e të fyerit: shqiptarët myslimanë nuk janë komb shqiptar — janë turq që mbetën pas perandorisë.

Është një gënjeshtër e thurur me zgjuarsi, sepse mbështetet mbi një ngatërresë të vërtetë: ngatërresën mes fesë dhe kombësisë. Po atë ngatërresë do ta shpërbëjmë.

Nga lindi fjala "turk"

Burimi i mitit nuk është gjaku, por administrata. Perandoria Osmane i ndante nënshtetasit e vet jo sipas kombit, por sipas fesë, përmes sistemit të mileteve. Mysliman do të thoshte një gjë para ligjit; i krishterë, një tjetër. Në gojën e popujve ballkanikë, fjala "turk" pushoi së qeni emër kombi dhe u bë sinonim i "myslimanit" ose "osmanit". Kështu, kur greku a serbi i thoshte shqiptarit mysliman "turk", nuk po pohonte një të vërtetë etnografike — po përdorte zhargonin fetar të kohës.

Termi i mëvonshëm turko-shqiptar (tourkalvanoí në greqisht) lindi nga mesi i shekullit XIX si fjalë përbuzëse për shqiptarët myslimanë, sidomos ata që mbetën pakicë brenda kufijve të rinj të shtetit grek. Ai nuk përshkruante një racë; ai damkoste një fe. Studiuesit sot e quajnë pikërisht atë që është: një epitet i ngarkuar politikisht, jo një kategori shkencore. Kur Beogradi e ringjalli pas Luftës së Parë Botërore, qëllimi ishte i qartë — të paraqiteshin shqiptarët e Kosovës si "kolonë" osmanë, jo si banorë autoktonë, që toka të mund t'u merrej "me të drejtë". Miti, pra, ka pasur gjithmonë një faturë tokësore.

Gjuha s'gënjen kurrë

Po t'i lëmë mënjanë gazetat dhe t'u kthehemi fakteve, e para që flet është gjuha. Shqipja është gjuhë indoevropiane — dhe jo thjesht indoevropiane, por një degë më vete e asaj familjeje, pa farefis të afërt të gjallë. Ajo nuk i përket aspak familjes turke, e cila është altaike, e një trungu krejt tjetër. Mes shqipes dhe turqishtes nuk ka lidhje strukturore: as në gramatikë, as në rrënjë, as në sistemin e tingujve. Atje ku turqishtja la gjurmë, i la vetëm si huazime fjalësh — siç ka huazuar çdo gjuhë ballkanike nën perandori, përfshirë greqishten dhe serbishten, që askush nuk i quan "turke" për këtë.

Studiuesit e shqipes, nga gjuhëtarët e Rilindjes te albanologu Robert Elsie, e ngrenë shqipen mbi një vijëzim të lashtë që e lidh me ilirishten e Ballkanit antik, jo me stepat e Azisë. Një popull mund të ndërrojë xhaminë me kishën dhe kishën me xhaminë; gjuhën e të parëve, atë rrjedhë mijëvjeçare, nuk e ndërron me një fermal sulltani.

Feja erdhi vonë, dhe erdhi shqip

Miti supozon se shqiptari mysliman e ka fenë si pasaportë kombi. Por islamizimi i shqiptarëve ishte një proces i ngadaltë, që mori shekuj, dhe arsyet e tij ishin tokësore — taksa, timar, ngjitje shoqërore, mbijetesë — jo një zhdukje e identitetit. Kur hapim defterët osmanë të vitit 1485, regjistrat e parë tatimorë të perandorisë, gjejmë faqe të tëra me emra shqiptarë: Gjin, Gjon, Lekë, Pal, Deda. Pra, edhe nën flamurin osman, populli mbeti vetvetja; ndërrimi i fesë erdhi më vonë dhe nuk e fshiu emrin, gjakun a gjuhën.

Aq sa shqiptarizohej feja, jo aq u turqizua populli. Bektashizmi shqiptar u bë një tarikat aq i thurur me ndjenjën kombëtare sa Naim Frashëri këndoi besimin bektashian në vargje shqip për të ngritur kombin, jo për ta tjetërsuar. Dhe shqiptarët kurrë nuk e ndanë vendin sipas minareve e kambanave: myslimanë e të krishterë jetuan krah për krah, në të njëjtin fis, shpesh në të njëjtën shtëpi, ku vëllai mund të ishte i një besimi e motra e një tjetri.

Përgjigjja e Rilindjes

Rilindjasit e panë qartë grackën dhe e prenë me një fjali që mbeti amanet. Pashko Vasa, katolik nga Shkodra, shkroi vargun që u bë kushtetuta morale e kombit: "Mos shikoni kisha e xhamia, feja e shqyptarit asht shqyptaria." Nuk ishte mohim feje — ishte refuzim i ngatërresës që mitin e mban gjallë. Sami Frashëri, që sot e nderon edhe Stambolli edhe Tirana, ndërtoi vetëdijen se shqiptari është komb me të drejtën e vet, pavarësisht se në cilën faltore lutet.

Prandaj, kur dikush e quan shqiptarin "turk", ai nuk po thotë një gabim të pafajshëm gjeografie — po përsërit, me dije a pa dije, një vegël mohimi që u ngjiz për t'i hequr një populli të drejtën mbi tokën e vet. Përgjigjja jonë nuk është inati, por dokumenti: gjuha indoevropiane, emrat e defterëve, vargu i Pashko Vasës. Historia e ka dhënë verdiktin shumë kohë më parë. Mbetet vetëm ta lexojmë me zë.

Burimet:

• Robert Elsie, Albania: Countries and Their Cultures dhe shkrime albanologjike mbi gjuhën e kulturën shqiptare (elsie.de).
• Encyclopædia Britannica, zërat "Albania — Medieval Culture" dhe "Illyrian language".
• Wikipedia / literatura akademike përmbledhëse, zëri "Turco-Albanian" (mbi prejardhjen pezhorative të termit dhe sistemin e mileteve).
• Studime mbi Shemseddin Sami Frashërin dhe trashëgiminë bektashiane në ndërtimin e identitetit kombëtar shqiptar (academia.edu).
• Pashko Vasa, "O moj Shqypni" (1878) — vargu "feja e shqyptarit asht shqyptaria".

— Redaksia ZHURMA