Miti 'shqiptarët nuk janë komb i vërtetë'

Ka një pohim që përsëritet me një kokëfortësi gati liturgjike sa herë diskutohet çështja shqiptare: se shqiptarët nuk janë komb i vërtetë, por vetëm një tubë fisesh malësore, të ndarë nga feja, dialekti dhe gjaku, të bashkuar artificialisht nga propaganda e fundshekullit të nëntëmbëdhjetë. Sipas kësaj skeme, kombet "e vërteta" të Ballkanit — serbët, grekët — kanë kishë, dinasti dhe vazhdimësi mesjetare, ndërsa shqiptarët janë një trillim i vonë, një popull pa histori që u shpik komb sa për të grabitur troje. Pohimi është i vjetër, i përsëritur dhe i rremë. Ia vlen ta shqyrtojmë me ftohtësi, jo me indinjatë.

Çfarë e bën një komb

Para se t'u përgjigjemi kundërshtarëve, duhet ta dimë vetë se ç'po mbrojmë. Përkufizimi më i ndershëm i kombit nuk i përket Ballkanit, por një francezi: Ernest Renan-it, që në ligjëratën e tij të famshme në Sorbonë më 1882 hodhi poshtë idenë se kombi përcaktohet nga raca, feja apo gjaku. Kombi, shkruante Renan, është "një shpirt, një parim shpirtëror" — trashëgimi e përbashkët kujtimesh dhe vullnet i ndërgjegjshëm për të jetuar bashkë. Gjuha "na fton, por nuk na detyron" të bashkohemi.

Ky përkufizim është tepër i rëndësishëm për ne, sepse e zhvendos debatin. Pyetja nuk është a janë shqiptarët mjaftueshëm "të pastër" — popull i pastër nuk ekziston në botë — por a kanë ata një trashëgimi të përbashkët dhe vullnetin për ta mbajtur. Përgjigjja, siç do ta shohim, është e dukshme deri në bezdi.

Argumenti i gjuhës

Filloni nga ajo që asnjë mit nuk e fshin dot: gjuha shqipe. Gjuhësia bashkëkohore e vendos shqipen si degë më vete të familjes indoevropiane — i vetmi përfaqësues i gjallë i një dege të tërë, e quajtur ndonjëherë "albanoide", me bërthamë formuese në Ballkan që nga mijëvjeçari i parë para erës sonë. Kjo nuk është pretendim kombëtar; është klasifikim i pranuar në filogjeninë e sotme të gjuhëve indoevropiane. Një popull që flet një gjuhë të lashtë, të veçantë, me strukturë të vetën dhe me dy degët e saj, gegërishten dhe toskërishten, që ende e kuptojnë njëra-tjetrën — ky nuk është një grumbull fisesh të rastësishëm. Është një bashkësi gjuhësore me thellësi kohore që ua kalon shumicës së kombeve evropiane.

Dhe kjo gjuhë nuk u shkëput kurrë në diasporë. Arbërishtja e arbëreshëve të Italisë, e ngrirë pesë shekuj larg atdheut, dhe e folura e arvanitëve të Greqisë dëshmojnë të njëjtën rrënjë. Një trillim i shekullit XIX nuk do të mund të prodhonte fshatra që flasin shqip në Kalabri që nga koha e Skënderbeut.

Argumenti i fesë: dobësia e kthyer në forcë

Kundërshtari thotë: "Por ju jeni të ndarë nga feja — myslimanë, ortodoksë, katolikë. Ku është kombi?" Pikërisht këtu mitit i shembet themeli. Sepse ndarja fetare e shqiptarëve nuk është provë se s'janë komb — është prova më e mirë se kombi shqiptar nuk u ndërtua mbi fenë, siç u ndërtuan fqinjët.

Pashko Vasa, ideologu i Rilindjes, e kuptoi këtë para të gjithëve. Vargu i tij i njohur — "Feja e shqyptarit asht shqyptarija" — nuk ishte ateizëm; ishte një akt themelues. Ai u kujtoi bashkëkombësve se identiteti shqiptar, ndryshe nga ai i popujve të tjerë ballkanikë të organizuar në milete fetare nën osmanët, nuk varej nga xhamia apo kisha. Aty ku serbi përcaktohej nga ortodoksia dhe grekët nga Patrikana, shqiptari kishte diçka më të vjetër se të dyja fetë e ardhura: gjuhën dhe tokën. Të mbijetosh si një popull i vetëm përmes tre besimesh — kjo kërkon një ndërgjegje kombëtare më të fortë, jo më të dobët.

Argumenti i historisë

"Por nuk keni vazhdimësi", thotë miti. Përkundrazi. Vazhdimësia ilire-shqiptare, edhe pse debat i hapur ndër gjuhëtarë, mbështetet nga arkeologjia: kultura e Komanit dhe e Krujës dëshmon një vijim të kulturës materiale në trojet shqiptare. Robert Elsie, studiuesi britanik aspak romantik, e pranon se prania e pandërprerë e shqipes në këtë rajon mbetet argumenti më i fortë i autoktonisë. Edhe sikur t'i lëmë mënjanë ilirët, mbeten Balshajt që sunduan Zetën, mbetet Skënderbeu, mbeten pashallëqet — një histori e dendur, e dokumentuar, e gjatë.

E vërteta më e thellë është kjo: çdo komb modern është "shpikur" në kuptimin që e ndërgjegjësoi veten në një moment të caktuar. Gjermania, Italia, Serbia — të gjitha u rikujtuan si kombe në shekullin XIX. Rilindja Kombëtare Shqiptare dhe Lidhja e Prizrenit e vitit 1878 nuk shpikën një popull që s'ekzistonte; ato zgjuan një popull që ekzistonte prej shekujsh, por që ishte i ndarë nga perandoritë. Ironia është se Rilindja u krijua kryesisht në diasporë — në Stamboll, Bukuresht, Sofje, Kajro, jugun e Italisë dhe Boston — nga njerëz që e mbanin gjallë idenë e një atdheu të përbashkët mbi çdo kufi.

Pse mbijeton miti

Le ta themi hapur, në mënyrën e Konicës që e donte vendin mjaft sa ta kritikonte: miti "shqiptarët s'janë komb" nuk u krijua nga shkenca, por nga interesi. Ai u shërbeu atyre që donin trojet shqiptare dhe kishin nevojë t'i mohonin pronarit ekzistencën. Nëse shqiptarët nuk janë komb, atëherë Kosova, Çamëria, Ulqini nuk janë toka shqiptare — janë vetëm hapësira boshe që presin një zot. Miti është një instrument, jo një tezë.

Detyra jonë nuk është të përgjigjemi me një mit kundër mitit — me përralla pellazgjike apo me krenari boshe. Detyra jonë është të themi të vërtetën e thjeshtë: një popull me një gjuhë të vetën që zgjat tre mijë vjet, me një ndërgjegje që e kapërcen fenë dhe kufirin, me një histori të dokumentuar dhe me një vullnet të qartë për të jetuar bashkë — ky është, sipas çdo përkufizimi serioz, një komb. Pjesa tjetër është zhurmë.

Burimet:

• Ernest Renan, Qu'est-ce qu'une nation? (ligjëratë në Sorbonë, 1882)
• Robert Elsie, The Early History of Albania dhe Albania: Countries and Cultures (elsie.de)
• Encyclopædia Britannica — "Albania: History" dhe "Albanian language"
• Pashko Vasa, O moj Shqypni (1878–1880)
• "League of Prizren" dhe "Origin of the Albanians" — burime enciklopedike akademike

— Redaksia ZHURMA