'Meshari' i Buzukut (1555): nisma e shkrimit shqip

Më 5 janar 1555 një prift i panjohur i ulur diku në veri të trojeve shqiptare vuri pikën e fundit në një dorëshkrim që do ta ndante historinë e një populli në dy: para tij, shqipja ishte një gjuhë e folur që mbahej mend; pas tij, ishte një gjuhë e shkruar që mund të lexohej. Ai prift quhej Gjon Buzuku, dhe libri që la pas — një meshar katolik i përkthyer në shqipe — është dokumenti i parë i tërësishëm e i datuar i gjuhës shqipe. E quajmë thjesht Meshari, sepse vetë titullin e vërtetë nuk e dimë: fleta e parë ka humbur prej shekujsh.

Një vit punë, një gjuhë e tërë

Buzuku vetë na e tregon kohën e punës me një saktësi që do ta kishin zili shumë autorë të kohës. Në pasthënien e librit shkruan se nisi më 20 mars 1554 dhe e mbaroi më 5 janar 1555 — pak më shumë se nëntë muaj pune. Vepra është një përkthim i pjesëve kryesore të liturgjisë katolike: meshat e festave të mëdha të vitit, copa nga Bibla, lutje, pjesë nga ritualja e nga katekizmi. Por nën petkun fetar fshihet diçka shumë më e madhe: provohej, për herë të parë me bojë e shtypshkronjë, se shqipja mund të mbante mbi shpinë peshën e një teksti të gjatë, të ndërlikuar, të shenjtë.

Buzuku shkroi në dialektin geg të krahinave veriore, me alfabet latin të plotësuar me disa shkronja të veçanta për tingujt që latinishtja nuk i kishte. Zgjedhja nuk ishte e rastit: ai ishte vetë gegë, dhe katolicizmi i Veriut ishte hapësira ku shqipja gjeti strehën e parë të shkruar. Megjithatë gjuhëtarët kanë vërejtur te teksti i tij edhe trajta tipike toske — provë e çmuar se në mesin e shekullit XVI ndarja midis gegërishtes dhe toskërishtes ishte shumë më e zbutur se sot.

Libri që mban kujtesën e shqipes

Vlera e Mesharit nuk është thjesht ajo e një relikti. Ai është thesari më i pasur leksikor e gramatikor i shqipes së vjetër — burimi nga i cili dijetarët kanë nxjerrë fjalë, trajta foljore e ndërtime sintaksore që përndryshe do të kishin humbur pa kthim. Kur Eqrem Çabeji, babai i gjuhësisë shqiptare, ndërtoi etimologjitë e tij, Meshari ishte një nga gurët e themelit: dëshmia më e hershme e gjatë që lejon të ndjekësh se si tingëllonte e si lakohej shqipja katërqind e ca vjet më parë.

Ky funksion kujtese e bën Buzukun të pandashëm nga e gjithë rrjeta e provave që shqipja është gjuhë e lashtë, jo "e re". Para tij qëndron formula e pagëzimit e vitit 1462, fjalia e parë e njohur shqip; pas tij vjen tradita e pasur e letërsisë së vjetër gege, me Pjetër Budin e Frang Bardhin dhe me prozën madhështore të Pjetër Bogdanit. Buzuku është halka e parë e madhe e këtij zinxhiri — dhe pa të, gjithë sa vjen pas do të varej në ajër.

Humbja, gjetja, rigjetja

Fati i vetë librit është aq dramatik sa përmbajtja e tij. Sot dihet vetëm një kopje e vetme në botë, e ruajtur në Bibliotekën Apostolike të Vatikanit. Asaj i mungojnë fleta e parë dhe gjashtëmbëdhjetë fletët e para — pikërisht ato faqe ku do të kishte qenë titulli e viti i botimit. Prandaj Meshari është një libër i pagëzuar nga pasardhësit: emrin, vitin dhe autorin i njohim falë pasthënies që, për fat të mirë, e shpëtoi koha.

Libri u zbulua për herë të parë në vitin 1740 nga Gjon Nikollë Kazazi, ipeshkëv i Shkupit me origjinë nga Gjakova, që e gjeti rastësisht në bibliotekën e Kolegjit të Propaganda Fides në Romë dhe e përshkroi si "një meshar të vjetër shqip të bërë copë nga koha". Pastaj u zhduk sërish nga vëmendja për gati dy shekuj. E rigjeti më 1909 dijetari arbëresh Pal Skiroi, mes vëllimeve të pakatalogizuara të Vatikanit. Më 1930 françeskani Atë Justin Rrota e fotokopjoi për herë të parë dhe solli një kopje në Shqipëri — kështu teksti, që për shekuj kishte qenë i mbyllur në një raft romak, u kthye më në fund te populli që e kishte lindur. Botimin shkencor përfundimtar, me transliterim, koment e faksimile, e dha Eqrem Çabeji.

Pse 1555-a është një datë kombëtare

Konica do ta kishte parë qartë ironinë: kombet e tjera ballkanike e nisin historinë e shkrimit me kronika oborri e me psalme perandorake, kurse shqiptarët e nisin të tyren me një prift të vetmuar që përkthen meshën në gjuhën e fshatarëve të vet. Pikërisht aty qëndron madhështia. Meshari nuk lindi nga urdhri i një mbreti, por nga vendimi i thjeshtë e kokëfortë i një njeriu që besoi se gjuha e tij ia vlente të shkruhej. Ai nuk e plotësoi punën pa gabime — vetë e pranon në fund se mund të ketë lëshime, "se kjo qe puna e parë" — dhe kjo ndershmëri e bën edhe më të dashur.

Pa Buzukun, shqipja do të kishte mbetur edhe ca kohë një gjuhë vetëm e folur, pa dëshminë e vet të shkruar, e ekspozuar ndaj çdo mohimi. Me Buzukun, ajo hyri në radhët e gjuhëve të Evropës që kanë një libër të parë me datë e me autor. Më 5 janar 1555, shqipja zgjodhi të mos heshtte. Ajo zgjedhje vlen ende.

Burimet:

• Robert Elsie, Albanian Literature: A Short History (I.B. Tauris, 2005).
• Eqrem Çabej, "Meshari" i Gjon Buzukut (1555): Botim kritik (Tiranë, 1968).
• "Meshari" dhe "Gjon Buzuku", Encyclopædia / burime enciklopedike ndërkombëtare (Wikipedia, përmbledhje akademike).
• "Gjon Nikollë Kazazi", zbuluesi i parë i librit (1740) — burime historike shqiptare dhe Gazeta Dielli.

— Redaksia ZHURMA