Ndalimi i shkollës dhe gjuhës shqipe

Nuk ka ndëshkim më të hollë për një popull se t'i ndalohet të shkruajë emrin e vet. Shpatën e sheh, plumbin e ndien; por mohimi i shkronjës punon në heshtje, brez pas brezi, derisa fëmijës i thuhet se gjuha që flet e ëma s'është gjuhë fare. Pikërisht këtë e provoi shqiptari nën sundimin osman: jo aq një ligj të vetëm e të shkruar që e ndalonte shqipen, sesa një rend të tërë — fetar, administrativ, kishtar — që e linte gjuhën pa shkollë, pa shtyp e pa të drejtën të ekzistonte në letër.

Një heshtje e organizuar, jo një dekret i vetëm

Mýti popullor flet për një «firman» të prerë që ndaloi shqipen me një të rënë pene. E vërteta është më e ndërlikuar e, në fund, më rënduese. Perandoria nuk e njihte shqiptarin si millet më vete; sipas sistemit osman, njerëzit ndaheshin sipas fesë, jo sipas kombit. Të krishterët ortodoksë binin nën juridiksionin e Patrikanës greke të Stambollit, ndaj shkolla e tyre ishte greke; myslimanët mësonin në arabisht e turqisht në medrese. Shqipja nuk kishte vend në asnjë prej këtyre rrugëve. Siç e kemi rrëfyer te katër shekujt e shqiptarëve nën osmanët, perandoria i qeveriste popujt me fenë; gjuha kombëtare ishte një ide që ende s'kishte lindur në mendjen e administratës.

Kjo prodhoi atë që historiani me të drejtë e quan «flijim»: ndër gjuhët e mëdha të Ballkanit, vetëm shqipja mbeti pa shkollën e vet gjatë gjithë kohës osmane. Greku shkruante greqisht, serbi sllavisht, por shqiptari — qoftë i krishterë qoftë mysliman — e kishte gjuhën të dëbuar nga klasa, nga gjykata, nga libri i shtypur.

Pse pikërisht shqipja

Përgjigjja qëndron në frikën dyfishe që ngjallte zgjimi shqiptar. Për Portën e Lartë, që sapo kishte filluar reformat e Tanzimatit, një gjuhë e shkruar shqipe do të thoshte një ndërgjegje kombëtare që nuk njihte kufijtë e fesë — domethënë myslimanë e të krishterë shqiptarë që e ndienin veten një popull. Kjo ishte rrezik vdekjeprurës për një perandori që mbahej me ndarjen fetare. Për Patrikanën greke, nga ana tjetër, ortodoksi shqipfolës ishte një grek i ardhshëm: po t'i jepej shkolla shqipe, do të humbiste kopeja. Kështu pushteti perandorak e ai kishtar, ndonëse rivalë, u gjetën aleatë në një gjë të vetme — të mos lejonin shqiptarin të shkruante shqip.

Mësonjëtorja e Korçës: heshtja thyhet

Më 7 mars 1887, në një shtëpi të dhuruar nga patrioti Diamant Tërpo, hapi dyert në Korçë mësonjëtorja e parë laike në gjuhën shqipe. Leja ishte siguruar me mund nga vëllezërit Frashëri — Sami e Naim Frashëri, që si nëpunës të lartë në Stamboll arritën t'i shkulnin Sulltanit një urdhër për një shkollë private shqipe. Drejtori i parë, Pandeli Sotiri, dhe pas tij Petro Nini Luarasi, Thanas Sina e të tjerë, mbajtën gjallë një vatër që u bë simbol kombëtar. Naimi i kushtoi vargje të paharruara çastit. E megjithatë shkolla u rrethua që në fillim nga pengesat e dyfishta: nga zyrtarët osmanë dhe nga Patrikana e Stambollit, që e shihte si plagë në mishin e vet.

Mallkimi i shkronjave

Persekutimi nuk erdhi vetëm me ndalesa administrative. Më 1892, kryepeshkopi grek i Kastorisë, Filareti, lëshoi një qarkore drejtuar ortodoksëve shqiptarë të Kolonjës, ku Petro Nini Luarasin e shpallte «renegat të mallkuar» dhe shkruante hapur se gjuha shqipe «nuk ekziston». Patrikana mallkoi e anatemoi ata që mësonin shkronjat shqipe; kopjet e Biblës të përkthyera shqip, të blera nga shoqëria biblike e Londrës, u konfiskuan e u dogjën. Luarasi do t'i përgjigjej kësaj me veprën Mallkim i shkronjavet shqipe dhe çpërfolja e shqiptarit, një nga dokumentet më të dhembshme të luftës për gjuhën. Ai vdiq i helmuar më 1911 — martir i alfabetit, fjala e fundit e të cilit ishte përpjekja për të drejtën elementare të një populli: të lexonte në gjuhën e vet.

Alfabeti si akt politik

Lufta për shkollën ishte e pandarë nga lufta për alfabetin. Përpara vitit 1908 shqipja shkruhej herë me shkronja arabe, herë greke, herë sllave — vetë kjo copëtim ishte fryt i mungesës së një shkolle kombëtare. Kongresi i Manastirit, 14–22 nëntor 1908, e zgjidhi këtë duke vendosur alfabetin latin si standard. Ishte një deklaratë pavarësie kulturore që nuk i shpëtoi as Portës, as Kishës greke. Qeveria xhonturke u përgjigj me Kongresin e saj të Dibrës (korrik 1909) dhe, në fund të atij viti, me dekrete që ndalonin përdorimin e alfabetit latin shqip në shkollat e trojeve shqiptare. Shqipja u njoh zyrtarisht si gjuhë shkolle vetëm më 1909 — pra, fjalë për fjalë, në prag të vetë shtetit shqiptar.

Trashëgimia e një ndalese

Të jesh të drejtë do të thotë të mos e teprosh: nuk pati një ligj të vetëm që dënonte me vdekje shqipen, dhe pati momente kur Porta dha leje të kufizuara, si te Korça. Por rezultati i sistemit ishte i pamëshirshëm — një popull i tërë hyri në shekullin XX me një shkallë analfabetizmi nga më të lartat e kontinentit, sepse gjuha e tij ishte mbajtur jashtë klasës me shekuj. Pikërisht kjo i jep mësonjëtores së Korçës peshën e saj të vërtetë: nuk ishte thjesht një shkollë, por kthimi i një heshtjeje që zgjati më shumë se sa duhej. Bashkë me kryengritjet antiosmane dhe zgjimin e Rilindjes, fitorja e shkronjës shqipe qe themeli mbi të cilin u ngrit gjithçka tjetër. Sepse populli që fiton të drejtën të shkruajë emrin e vet, e ka fituar gjysmën e lirisë.

Burimet:

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (Scarecrow Press), zërat «Mësonjëtorja», «Frashëri», «Luarasi».
• Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, 1878–1912 (Princeton University Press, 1967).
• Encyclopædia Britannica, «Albania: History — National awakening and the birth of Albania».
• RTSH / Radio Televizioni Shqiptar, «March 7, 1887: The Opening of the First Albanian Language School».
• Petro Nini Luarasi, Mallkim i shkronjavet shqipe dhe çpërfolja e shqiptarit (1911).

— Redaksia ZHURMA