Vatra dhe shqiptarët e Amerikës

Ka një ligj të hidhur e të vërtetë në historinë tonë: idetë më të mëdha për Shqipërinë rrallë lindën në Shqipëri. Ato u kuluan në dyqanet e mërgimit, mbi tavolinat e ftohta të Bostonit dhe nën dritën e zbehtë të një llambe në Bruksel a Londër. Pikërisht atje, mes shqiptarëve që e kishin lënë vendlindjen për bukën e kurbetit, mori formë institucioni më i fuqishëm që diaspora jonë ka ngritur ndonjëherë: Federata Panshqiptare e Amerikës, "Vatra".

Nga shoqëritë e shpërndara te një vatër e vetme

Para vitit 1912, shqiptarët e Amerikës ishin një popull pa qendër. Nëpër qytetet e Masaçusetsit e gjetkë lulëzonin shoqëri të vogla — "Besa-Besë", "Flamuri i Krujës", "Shoqëria Kombëtare", "Mirëbërësja", "Skënderbeu" — secila me ambicien e vet, secila e vetmuar. Mbledhja e parë që synoi t'i bashkonte u mbajt më 24 dhjetor 1911 në Boston, dhe rreth saj u panë emrat që do të mbanin mbi supe gjysmën e Rilindjes së vonë: Faik Konica, Fan Noli, Kristo Floqi, Marko Adams, Paskal Aleksi. Bisedimet zgjatën deri më 28 prill 1912, kur Federata u themelua zyrtarisht.

Emri nuk ishte i rastit. "Vatra" — zjarri i shtëpisë, vendi ku familja mblidhet — premtonte pikërisht atë që mungonte: një strehë të vetme për një komb të copëtuar. Brenda pak vitesh kishte rreth shtatëdhjetë degë anembanë Shtëteve të Bashkuara. Ajo që kish nisur si një grusht shoqërish ndihme reciproke, u bë tashmë një lëvizje kombëtare.

Dielli: zëri që fliste para se shteti të fliste

Çdo lëvizje ka nevojë për një gojë. Vatra trashëgoi një të tillë gati të gatshme. Gazeta "Dielli" kishte nisur botimin më 15 shkurt 1909, nga shoqëria "Besa-Besë", dhe Fan Noli e kishte drejtuar në vitet e para. Kur shoqëritë u bashkuan, "Dielli" kaloi pronë e Vatrës dhe u bë organi i saj zyrtar — fillimisht dy herë në javë, pastaj tri, e nga 9 nëntori 1915 botohej çdo ditë. Faik Konica, i thirrur nga Londra për shkak të penës së tij brilante e therëse, do t'i jepte gazetës atë kombinim erudicioni dhe ironie që mbetet ende shenja dalluese e shtypit tonë më të mirë. Lidhja mes federatës dhe organit të saj qe aq e ngushtë sa historia e njërës nuk rrëfehet pa tjetrën — siç e tregojmë te Vatra dhe Dielli.

Para Vatrës dhe Diellit qëndron një akt edhe më i hershëm e simbolik: më 22 mars 1908, në një sallë të thjeshtë në Boston, Noli kremtoi liturgjinë e parë në gjuhën shqipe — jo vetëm të parën në Amerikë, por të parën në botë. Ai akt kishte një mesazh të heshtur por kolosal: shqipja ishte gjuhë e denjë për lutjen, për shtetin, për kulturën — jo një dialekt fshatarësh. Për këtë figurë të jashtëzakonshme kemi shkruar veçmas te Fan Noli: peshkop, përkthyes, kryeministër.

Një qeveri pa shtet

Erdhi pastaj prova e madhe. Shqipëria shpalli pavarësinë më 28 nëntor 1912, por shteti i ri lindi i sëmurë: pa kufij të caktuar, pa institucione, dhe gjatë Luftës së Parë Botërore praktikisht pa qeveri. Në atë boshllëk, Vatra mori një rol që asnjë shoqatë diaspore s'e kishte marrë ndonjëherë — u bë diçka si qeveri shqiptare në mërgim.

Me Nolin president, Vatra mblodhi fonde, dërgoi delegatë në Paris, Londër e Uashington, dhe e shndërroi paranë e emigrantit në diplomaci. Lekët e lënë mënjanë nga punëtorë fabrikash u kthyen në memorandume, në takime, në presion mbi kancelaritë e Fuqive të Mëdha që ende e mbanin Shqipërinë mbi tryezën e ndarjes. Përpjekjet kulmuan kur lëvizja ndihmoi t'i fitohej mbështetja e presidentit Wilson dhe, më 1920, pranimi i Shqipërisë në Lidhjen e Kombeve. Vatra, me të drejtë, krenohet se "e shpëtoi Shqipërinë nga copëtimi" — dhe historia, e matur ftohtë, nuk e përgënjeshtron.

Mësimi i Vatrës për diasporën e sotme

Le ta themi me ndershmërinë e Konicës, që e donte Shqipërinë mjaft sa ta kritikonte: Vatra nuk ishte një idil. Mes themeluesve pati grindje, xhelozi e pretendime pushteti — Floqi do të kujtonte më vonë mosmarrëveshjet me Konicën e Nolin. Por pikërisht kjo e bën shembullin më të çmuar: njerëz të papërsosur, që ziheshin mes vete, arritën megjithatë të ndërtonin institucionin më serioz që shqiptarët e Amerikës kanë pasur. Bashkimi nuk kërkon shenjtorë; kërkon disiplinë dhe një qëllim më të madh se vetja.

Vatra dëshmoi një të vërtetë që mbetet thelbi i kësaj enciklopedie: kombi nuk ruhet vetëm brenda kufijve, por kudo ku flitet, shkruhet e mendohet shqip. Nga Bostoni te ditët tona, fija që lidh emigrantin me atdheun e tij është po ajo. E rrëfejmë atë vazhdimësi te Diaspora moderne: nga kurbeti te Perëndimi dhe te si e mban diaspora gjallë kombin. Vatra ishte kapitulli i parë i madh i asaj historie — dhe ende nuk është mbyllur.

Burimet:

• "Vatra, the Pan-Albanian Federation of America", Wikipedia (English) — datat e themelimit, shoqëritë përbërëse, degët.
• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania / "Fan Noli" — liturgjia e parë shqipe (22 mars 1908), drejtimi i Diellit, roli diplomatik.
• Gazeta "Dielli" (gazetadielli.com): "VATRA – Vështrim i shkurtër historik", "Vatra's Albanian Government in Exile in 1918 from U.S. Archives", "'Vatra' e shpëtoi Shqipërinë nga copëtimi".
• Encyclopædia Britannica, "Fan Noli" — mbështetja e Wilson-it dhe pranimi i Shqipërisë në Lidhjen e Kombeve (1920).

— Redaksia ZHURMA