Alfabeti i shqipes: nga shumë shkronja te një

Nuk ka dëshmi më të hidhur për fatin politik të një populli sesa shumësia e alfabeteve me të cilët është shkruar. Aty ku një komb i bashkuar shkruan me një dorë, shqiptarët për gati pesë shekuj shkruan me dorë të ndarë: latinisht në veri, greqisht në jug, arabisht në mes, e ndërkohë disa burra të mençur, të mbyllur në qytetet e tyre, shpikën alfabete krejt të vetat. Historia e alfabetit shqip nuk është thjesht histori gjuhësore — është historia e një kombi që kërkoi, nën tri perandori e tri fe, mënyrën se si ta shkruante veten.

Fjala e parë, e shkruar me latinisht

Shqipja hyn në botën e shkruar vonë, por hyn me latinishten. Fjalia më e vjetër e ruajtur e gjuhës shqipe është një formulë pagëzimi, e shënuar në vitin 1462 nga Pal Engjëlli, kryepeshkopi i Durrësit, me shkronja latine: «Unte paghesont premenit Atit et birit et spertit senit». Pothuajse një shekull më vonë, në 1555, doli libri i parë i shtypur shqip — «Meshari» i Gjon Buzukut — sërish me alfabet latin, por me shkronja që kleriku i veriut i shpiku vetë për të kapur tingujt që latinishtja s'i kishte. Kjo nuk ishte rastësi. Veriu katolik shkruante latinisht sepse atje ishte Roma; tradita e mëvonshme e letërsisë së vjetër gege — Budi, Bardhi, Bogdani — eci po mbi këtë themel.

Tri perandori, tri shkronja

Ndarja u thellua bashkë me fenë e me pushtetin. Toskët e jugut, nën ndikimin e kishës ortodokse greke, e shkruan shqipen me alfabet grek. Myslimanët, nën Perandorinë Osmane, e shkruan me shkronja arabe — i ashtuquajturi alfabet aljamiado, me të cilin u shkrua një pjesë e mirë e poezisë bejtexhinje. Kështu, një shqiptar i Shkodrës, një i Korçës dhe një i Beratit mund të shkruanin të tre të njëjtën fjalë shqipe me tri sisteme krejt të ndryshme, secili i palexueshëm për tjetrin. Gjuha ishte një; shkrimi ishte tri. Kjo ishte plaga që rilindësit do ta quanin, me të drejtë, çështja e alfabetit.

Shpikjet vendore: gjeniu i mbyllur në qytet

Mes këtij konfuzioni perandorak, mendja shqiptare nuk rrinte e fjetur. Gjatë shekujve XVIII–XIX lindën alfabete krejtësisht origjinale, shpikje vendore që nuk i detyroheshin as Romës, as Stambollit, as Athinës. Më i vjetri ishte alfabeti i Elbasanit, i mesit të shekullit XVIII. Po në Elbasan, Dhaskal Todhri — Theodhor Haxhifilipi — krijoi një sistem të ndërlikuar prej pesëdhjetë e dy shenjash, që u përdor në heshtje për korrespondencë vendore deri vonë. Në jug, Veso Beu i Gjirokastrës la pas alfabetin që mban emrin e tij; në veri u shfaq alfabeti i Beitha Kukut. Asnjë nuk u përhap gjerësisht — por të gjithë dëshmojnë një të vërtetë që duhet thënë me krenari të matur: shqiptarët deshën të shkruanin shqip aq sa, kur s'u dhanë një alfabet, e shpikën vetë.

Stambolli kundër Bashkimit

Rilindja e ktheu çështjen e alfabetit nga shqetësim privat në program kombëtar. Në 1879, Sami Frashëri, bashkë me Pashko Vasën, Jani Vreton e Koto Hoxhin, nën Shoqërinë e të Shtypurit Shkronja Shqip të themeluar po atë vit në Stamboll, hartoi «Allfabetaren e Stambollit» — një alfabet mbi parimin e artë «një tingull, një shkronjë», kryesisht latin, por me ca shkronja greke e të shpikura për tingujt e veçantë. Krahas tij doli alfabeti i shoqërisë «Bashkimi» në Shkodër, krejt latin, dhe ai «Agimi». Tani problemi nuk ishte më mungesa e një alfabeti, por teprica: kishte shumë, dhe secili me përkrahësit e vet. Ishte një gjysmë shekulli luftë për shkronjat shqipe.

Manastiri 1908: një dorë e vetme

Zgjidhja erdhi në nëntor 1908. Me nismën e klubit «Bashkimi», në qytetin e Manastirit u mblodh një kongres prej rreth njëqind e pesëdhjetë delegatësh, të ardhur nga të gjitha trojet shqiptare e nga diaspora — Rumani, Itali, Egjipt, Amerikë. Kuvendin e kryesoi Mit'hat Frashëri, biri i Abdyl Frashërit. U zgjodh një komision prej njëmbëdhjetë vetash — katër myslimanë, katër ortodoksë, tre katolikë, vetë përbërja një deklaratë se alfabeti do të ishte i të gjithëve. E kryesoi Gjergj Fishta, me Parashqevi Qiriazin kryetare e Mit'hat Frashërin nënkryetar; sekretar u bë Luigj Gurakuqi.

I urtë, kongresi nuk imponoi një fitues të vetëm. Vendosi të mbaheshin dy alfabete — ai i Stambollit dhe ai i Bashkimit, krejt latin — duke i afruar sa të mundej. Por jeta e përditshme e bëri zgjedhjen që kongresi e la të hapur: brenda pak vitesh, alfabeti tërësisht latin mbizotëroi. Kjo është arsyeja pse Kongresi i Manastirit mban ende peshën e një akti themelues — ai bashkoi me një alfabet atë që perandoritë e ndanin me kufij.

Tridhjetë e gjashtë shkronja që mbijetuan

Alfabeti që doli prej atyre ditëve është ai që përdorim sot: tridhjetë e gjashtë shkronja, të gjitha latine, me digrafet dh, gj, ll, nj, rr, sh, th, xh, zh dhe me dy shenjat tona të dashura, ç-në dhe ë-në. Nga 1908-a e këtej, ai mbeti pothuajse i paprekur — një qëndrueshmëri e rrallë, sa kohë që drejtshkrimi e standardi i shqipes do të diskutoheshin gjatë deri te Kongresi i Drejtshkrimit i 1972-shit. Por shkronjat, ato u vendosën në Manastir. Faik Konica, që e donte shqipen me një dashuri kritike, do ta kishte thënë me kursimin e tij të zakonshëm: një popull që fitoi një alfabet të vetëm, fitoi të drejtën të lexohej si një komb i vetëm.

Burimet:

• Robert Elsie, Albanian Literature: A Short History (I.B. Tauris, 2005).
• «Congress of Manastir» dhe «Albanian alphabet», Wikipedia / encyclopedic compilations of Albanian linguistic history.
• «Meshari», «Gjon Buzuku» dhe «Society for the Publication of Albanian Letters» — burime enciklopedike mbi shkrimin e hershëm shqip.
• Faton Krasniqi, The Congress of Manastir (1908) and Its Relevance to Standardization of Albanian Language (SSRN, 2023).
• Omniglot, Albanian language and alphabets (përmbledhje e alfabeteve historike: Elbasan, Todhri, Veso Bey, Beitha Kukju).

— Redaksia ZHURMA