Çështja e alfabetit: gjysmë shekulli luftë për shkronjat shqipe

Ka popuj që e gjejnë veten të bashkuar nga një mbret, dhe ka të tjerë që e gjejnë nga një betejë. Shqiptarët e gjetën veten — pjesërisht, vonë, me mund — nga njëzet e gjashtë shkronja. Para se të kishin shtet, para se të kishin kufi të pranuar e flamur të ngritur mbi kala, ata patën një çështje që e shoqëroi gjysmë shekulli si hije: me çfarë shkronjash do ta shkruajmë gjuhën që e flasim të gjithë? Pyetja dukej teknike. Ishte, në të vërtetë, pyetja më politike e Rilindjes.

Një gjuhë, gjashtë alfabete

Shqipja shkruhej që herët — më e vjetra dëshmi është Formula e pagëzimit e Pal Engjëllit (1462), dhe libri i parë i njohur është Meshari i Gjon Buzukut (1555), të dyja me shkronja latine. Por për shekuj me radhë nuk pati një alfabet, pati shumë. Veriu katolik shkruante me latinishten e priftërinjve; jugu ortodoks përdorte shkronjat greke të kishës; myslimanët shkruanin me alfabetin osmano-arab të mejtepit. Çdo bashkësi fetare mbante shkronjat e besimit të vet — dhe kështu vetë akti i të shkruarit e ndante popullin sipas xhamisë e kishës, pikërisht atje ku Rilindja kërkonte ta bashkonte.

U shtuan dhe alfabetet origjinale, të shpikura nga shqiptarë që nuk donin asnjë shkronjë "të huaj": shkrimi i Elbasanit (shek. XVIII), ai i Todhrit, alfabeti i Beitha Kukjut. Më i njohuri prej tyre erdhi nga një jurist i Vithkuqit të Korçës.

Veqilharxhi: shkronja pa fe

Më 1844, Naum Veqilharxhi botoi Evëtorin shqip fort të shkurtër, një abetare tetëfaqëshe me tridhjetë e tre shkronja krejt të reja, të shpikura prej tij. Logjika e tij ishte e thellë dhe tejet shqiptare: nëse përdor shkronja latine, të quajnë katolik; greke, ortodoks; arabe, mysliman. Pra le t'i bëjmë shkronjat tona, që të mos i përkasin asnjë feje dhe t'i përkasin të gjithë shqiptarëve. Vdekja e tij e parakohshme më 1846 — sipas gojëdhënës, i helmuar — e la projektin pa krahë. Por ideja se shkronja është çështje kombi, jo besimi, mbeti. Ajo ishte fara e gjithë Rilindjes Kombëtare.

Stambolli kundër Bashkimit

Tridhjetë vjet më vonë, lufta u zhvendos në kryeqytetin e perandorisë që na sundonte. Pas Lidhjes së Prizrenit, intelektualët shqiptarë të Stambollit themeluan më 12 tetor 1879 Shoqërinë e të Shtypurit Shkronja Shqip. Aty Sami Frashëri hartoi atë që u quajt alfabeti i Stambollit — kryesisht latin, por me disa shkronja të shpikura e të huazuara nga greqishtja, i ndërtuar mbi parimin e hekurt "një tingull, një shkronjë". Ishte alfabeti me të cilin u shkrua pjesa më e madhe e letërsisë së hershme rilindëse, përfshirë vargjet e Naim Frashërit.

Por koha rridhte. Shoqëria u mbyll me dhunë nga osmanët më 1885. Dhe ndërsa Stambolli mplakej, në Shkodër lindi alfabeti Bashkimi — krejt latin, pa shkronja të çuditshme, i lehtë për t'u shtypur në çdo shtypshkronjë evropiane. Lindi edhe një i tretë, Agimi. Tani shqipja kishte tepricë alfabetesh aty ku dikur kishte mungesë: gjashtë e më shumë sisteme shkrimi për një popull që sapo po mësonte të lexonte veten. Mësonjëtorja e Korçës kishte hapur shkollën; tani duhej vendosur se me cilat shkronja do të jepej mësimi.

Manastiri: kompromisi që fitoi

Më 14–22 nëntor 1908, pesëdhjetë delegatë u mblodhën në Manastir. Kongresin e kryesoi Mit'hat Frashëri; komisionin e alfabetit e drejtoi poeti Gjergj Fishta, me Parashqevi Qiriazin ndër anëtarët dhe Luigj Gurakuqin sekretar. Diskutimi qe i ashpër — secili alfabet kishte përkrahësit, traditat dhe krenarinë e vet. Të mos copëtohej lëvizja, delegatët zgjodhën zgjuarsinë e kompromisit: do të lejoheshin dy alfabete njëkohësisht — Stambolli i modifikuar lehtë dhe Bashkimi i pastër latin — derisa jeta e përditshme të vendoste.

Dhe jeta vendosi shpejt. Alfabeti latin Bashkimi, i thjeshtë për shtyp e shkollë, e mundi rivalin brenda pak vitesh. Por nuk qe luftë vetëm mes shqiptarëve. Qeveria osmane dhe një pjesë e klerit mysliman e panë shkronjën latine si shkëputje nga bota islame; më 1909 organizuan në Dibër një kongres kundër, që këmbëngulte për alfabet arab. Konfliktit iu shtua dhe presioni grek mbi ortodoksët e jugut, që donin shkronjën greke. Të shkruash shqipen me shkronja latine u bë, befas, akt rebelimi kundër dy perandorive njëherësh — dhe një nga shkëndijat e kryengritjeve të 1910-ës e 1912-ës.

Pse kjo ishte e gjithë çështja

Kongresi i Elbasanit (1909) dhe një kongres i dytë i Manastirit (1910) e ngulitën zgjedhjen latine. Alfabeti që përdorim sot — tridhjetë e gjashtë shkronja, dy prej tyre dygërmëshe — mbeti në thelb i pandryshuar që nga ajo dhomë në Manastir. Le ta themi pa naivitet, në frymën e Faik Konicës, që e deshi këtë popull mjaftueshëm sa ta kritikonte: shqiptarët humbën shumë kohë duke u grindur për format e shkronjave kur fqinjët ndërtonin shtete. Por humbja ishte vetëm në sipërfaqe. Sepse ajo grindje gjysmëshekullore ishte, në fund, një popull që po debatonte se si do ta shihte veten — jo si katolikë, ortodoksë e myslimanë me shkronja të ndara, por si një komb i vetëm me një alfabet të vetëm. Veqilharxhi e kishte kuptuar i pari. Manastiri e bëri zyrtare. Dhe që atëherë, kushdo që shkruan shqip — në Prishtinë, Tiranë, Tetovë, Bronx a Selanik — shkruan me të njëjtat shkronja. Pak popuj kanë një datë kaq të saktë për lindjen e bashkimit të tyre: 22 nëntor 1908.

Burimet:

• "Congress of Manastir" — Wikipedia (datat 14–22 nëntor 1908, kryesia, tre alfabetet, vendimi i kompromisit, reagimi osman).
• "Albanian alphabet" & "Society for the Publication of Albanian Letters" — Wikipedia (Buzuku 1555, Shoqëria e Stambollit 1879, mbyllja 1885, Dibra 1909, Elbasani/Manastiri 1910).
• "Naum Veqilharxhi" / KOHA.net — për Evëtorin e vitit 1844 dhe alfabetin e Vithkuqit.
• "Allfabetarja e Stambollit" (1879), Sami Frashëri — për alfabetin e Stambollit dhe parimin "një tingull, një shkronjë".

— Redaksia ZHURMA