Kongresi i Manastirit (1908): si një alfabet bashkoi atë që perandoritë e ndanin

Në vjeshtën e vitit 1908, ndërsa Perandoria Osmane lëkundej nga revolucioni xhonturk dhe Ballkani fërgëllonte nga ambicie të reja, pesëdhjetë burra dhe gra u ulën rreth tavolinave të një klubi të vogël në Manastir për të zgjidhur një çështje që ushtritë nuk e kishin zgjidhur dot për treqind vjet: me cilat shkronja shkruhet gjuha shqipe. Vendimi i tyre — i marrë jo me top e jataganë, por me votë — u bë ndoshta akti më vendimtar i tërë Rilindjes Kombëtare. Sepse para se shqiptarët të kishin një shtet, një flamur të njohur ose një kufi, ata fituan diçka më të thellë: një trup të përbashkët shkrimi, një alfabet të vetëm për një popull të copëtuar nën katër vilajete e disa perandori.

Pse alfabeti ishte një çështje politike

Sot na duket e çuditshme që shkronjat të bëhen kauzë kombëtare. Por në Perandorinë Osmane, e drejta për të shkruar shqipen ishte ndaluar me dekret, dhe vetë zgjedhja e alfabetit ndante shqiptarët sipas besimit. Klerikët myslimanë e donin shqipen me shkronja arabe; ata ortodoksë anonin nga greqishtja; katolikët e veriut shkruanin prej kohësh me latinishten. Çdo besim tërhiqte gjuhën drejt vetes — dhe kështu drejt perandorisë mëmë që e ushqente atë besim. Të zgjidhje një alfabet do të thoshte të zgjidhje nëse shqiptarët ishin një komb apo thjesht tri bashkësi fetare që rastësisht flisnin njëlloj.

Rilindësit e kuptuan herët se beteja për çështjen e alfabetit ishte beteja për vetë kombin. Naum Veqilharxhi kishte sajuar një alfabet origjinal qysh më 1844; vëllezërit Frashëri kishin hartuar të famshmin "Alfabet të Stambollit" më 1879, me shkronja të veçanta për tingujt shqip. Por gjysmë shekulli nuk kishte mjaftuar për një zgjidhje të vetme. Në prag të 1908-ës, shqipja shkruhej në të paktën tri-katër mënyra rivale — secila me prestigjin, qarkun dhe gazetën e vet.

Klubi "Bashkimi" thërret Kongresin

Rasti erdhi me revolucionin xhonturk të korrikut 1908, që për pak muaj zbuti censurën osmane dhe lejoi që klube e gazeta shqipe të dilnin haptas. Klubi letrar "Bashkimi" i Manastirit — qytet me një shtypshkronjë aktive shqipe — mori përsipër të thërriste një kongres të përgjithshëm. Ftesa shkoi në çdo cep ku rrihte zemra shqiptare: nga Shkodra te Korça, nga Stambolli te bregu arbëresh, nga diaspora e Rumanisë e Egjiptit te koloitë shqiptare të Amerikës.

Kongresi u mbajt nga 14 deri më 22 nëntor 1908. Erdhën pesëdhjetë delegatë që përfaqësonin njëzet e tre qytete, klube e shoqëri; tridhjetë e dy prej tyre kishin të drejtë vote, të tjerët morën pjesë si vëzhgues. Për kryetar u zgjodh Mit'hat Frashëri, publicist i ri që mbante mbi supe trashëgiminë frashëriane. Por fryma e mbledhjes lexohet më mirë te përbërja e komisionit të alfabetit.

Njëmbëdhjetë vetë, katër besime, një gjuhë

Komisioni prej njëmbëdhjetë anëtarësh u krye nga françeskani Gjergj Fishta — poeti i madh katolik i Veriut — dhe mblidhte brenda tij gjithë mozaikun fetar shqiptar: katolikë si Fishta, Luigj Gurakuqi e Ndre Mjeda; ortodoksë si Sotir Peci; protestantë si Gjergj Qiriazi; myslimanë e bektashinj si Mit'hat Frashëri, Shahin Kolonja e Bajo Topulli. Mes tyre shkëlqente edhe Parashqevi Qiriazi, mësuese e shkollës shqipe të Korçës — një grua që zinte vend nderi në mbledhjen kombëtare të një populli ku gruaja rrallë dëgjohej publikisht.

Ky është imazhi që duhet ruajtur: një prift katolik i kryesonte një tryezë ku ulesha krah për krah një hoxhë bektashi, një pastor protestant dhe një mësuese korçare, të gjithë duke debatuar për tingullin e shkronjës "ë". Asgjë nuk e tregon më mirë se kombi shqiptar nuk u ndërtua mbi fenë, por mbi gjuhën — pikërisht ato që armiqtë e tij parapëlqenin t'i mbanin të ndara.

Vendimi: latinishtja fiton

Pas tetë ditësh debati, delegatët nuk arritën të zgjidhnin një alfabet të vetëm; rivaliteti mes "Alfabetit të Stambollit" — me disa shkronja greke e të posaçme — dhe alfabetit më praktik latin të vetë klubit "Bashkimi" ishte i fortë. Zgjidhja qe një kompromis tipik shqiptar e tipik i mençur: u miratuan dy alfabete, që të dyja krejtësisht me bazë latine, me lejen që shkollat e shtypi të përdornin njërin a tjetrin gjatë një periudhe kalimtare. Praktika shpejt mbylli garën në favor të alfabetit "Bashkimi", paraardhësit të drejtpërdrejtë të shkronjave me të cilat lexoni sot këtë faqe.

Domethënia ishte e qartë dhe e pakthyeshme: shqipja do të shkruhej me alfabetin latin. Pas pesëdhjetë vjetësh ndarjesh, kombi kishte tashmë një drejtshkrim drejt të cilit synonte — dhe latinishtja e ktheu shqipen drejt Perëndimit e Europës, jo drejt perandorive lindore që e kishin mbajtur peng.

Kundërshtia dhe trashëgimia

Reagimi nuk vonoi. Pushteti osman dhe kleri konservator e kuptuan menjëherë se shkronja latine ishte sinjal shkëputjeje; më 1909 organizuan një "kundërkongres" në Dibër për të mbrojtur shkrimin arab, dhe fushatat kundër shkollës shqipe u ashpërsuan. Por ishte tepër vonë. Vendimi i Manastirit u përhap me shpejtësi nëpër mësonjëtore, gazeta dhe shoqëri atdhetare; brenda pak vitesh, kryengritjet shqiptare të 1910-ës e 1912-ës dhe pastaj vetëdija kombëtare e ndezur prej Lidhjes së Prizrenit do të çonin drejt Shpalljes së Pavarësisë në nëntor 1912 — saktësisht katër vjet pas Kongresit.

Sot Shqipëria dhe Kosova e shënojnë 22 nëntorin si Ditën e Alfabetit Shqip. Festa nuk është ceremoni e zbrazët. Ajo kujton ditën kur një popull i ndarë nga kufijtë, besimet dhe perandoritë zgjodhi vullnetarisht të lexonte e të shkruante njëlloj — dhe kështu, përpara çdo ushtrie e çdo traktati, vendosi të ishte një komb i vetëm.

Burimet:

• "Congress of Manastir", Wikipedia (English) — datat, përbërja e komisionit, delegatët dhe vendimi mbi alfabetin.
• ATSH (Agjencia Telegrafike Shqiptare), "Unifikimi i alfabetit të gjuhës shqipe / vjet nga Kongresi i Manastirit" — konteksti dhe rrjedha e Kongresit.
• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania / studime mbi Rilindjen Kombëtare — roli i klubit "Bashkimi", alfabeti i Stambollit dhe konteksti xhonturk.

— Redaksia ZHURMA