Letërsia arbëreshe: mërgata që ruajti fjalën

Ka diçka që e turbullon mendjen tek fati i arbëreshëve: një popull i shkëputur nga trungu i tij që në shekullin XV, i hedhur përtej Adriatikut në fshatra malorë të Kalabrisë e të Siçilisë, jo vetëm nuk e harroi fjalën e të parëve — por ia fali kombit poetin e tij të parë e zërin e tij të parë romantik. Ndërsa në Shqipëri zjarri i pushtimit osman po shuante shkronjën, në mërgatën italiane fjala shqipe gjeti strehë, shkollë e shtypshkronjë. Letërsia arbëreshe nuk është një degë anësore e letërsisë shqipe; për dy shekuj me radhë ajo ishte vetë trungu i saj.

Një popull që iku me gjuhën në gji

Pas vdekjes së Skënderbeut më 1468 dhe rënies graduale të Arbërisë nën osmanët, valë pas vale tosk shqiptarësh kaluan detin. E para lëvizje ishte ushtarake: më 1448 Alfonsi V i Aragonës i kërkoi ndihmë Skënderbeut kundër një kryengritjeje në Napoli, dhe heroi dërgoi një forcë nën Dhimitër Reresin, që u vendos në fshatra malorë të Katanzaros. Pas tyre erdhën të tjerë, deri në shekullin XVIII. Sot pasardhësit e tyre — arbëreshët — jetojnë të shpërndarë në Kalabri, Pulje, Bazilikatë, Molize e Siçili, duke folur një variant mesjetar të toskërishtes, ruajtur si në qelibar prej pesë shekujsh. Ata i përkasin po asaj diaspore të hershme që, në një drejtim tjetër, prodhoi edhe arvanitët e Greqisë: arbërit që morën rrugë të tjera, por mbajtën të njëjtën fjalë.

Lindja e shkronjës: Matrënga dhe Variboba

Letërsia arbëreshe ka një datë themelimi të saktë. Më 1592, në Romë, prifti i ritit bizantin Lekë Matrënga (Luca Matranga, 1569–1619), nga komuniteti shqiptar i Siçilisë, botoi E mbsuame e krështerë — një katekizëm i përkthyer nga latinishtja. Ishte libri i dytë i shtypur ndonjëherë në gjuhën shqipe dhe teksti i parë arbëresh. Qëllimi i tij ishte fetar, praktik; por me të, shqipja e mërgatës hyri në botën e shtypit.

Poezia e mirëfilltë erdhi më vonë, me Jul Varibobën (Giulio Variboba, 1725–1788). Vepra e tij Gjella e Shën Mëris Virgjër e bëri atë, sipas shumë studiuesve, poetin e parë të vërtetë të gjithë letërsisë shqipe — jo thjesht një përkthyes apo predikues, por një zë lirik me ngjyrë vetjake. Ja paradoksi që do ta nderonte Konica: poeti i parë i shqipes shkroi jo në Shkodër a në Korçë, por në një fshat të humbur kalabrez, larg atdheut që këndonte.

De Rada dhe zgjimi romantik

Maja e kësaj letërsie mban një emër: Jeronim de Rada (Girolamo de Rada, 1814–1903), i lindur në Macchia Albanese e shkolluar në kolegjin e Shën Adrianit në San Demetrio Corone — institucioni që do të bëhej djepi intelektual i arbëreshëve. Më 1836, vetëm njëzet e dy vjeç, de Rada botoi në Napoli Këngët e Milosaos, baladën e gjatë romantike për dashurinë e një fisniku të ri në Shkodrën e shekullit XV. Me të, romantizmi hyri për herë të parë në letrat shqipe. De Rada nuk ishte vetëm poet: më 1848 nxori L'Albanese d'Italia, gazetën e parë shqiptare anekënd botës, dhe më 1883 themeloi revistën Fiámuri Arbërit — flamur letrar e politik i një kombi që ende s'kishte shtet. Ai organizoi edhe kongrese gjuhësore për të rregulluar shkrimin e shqipes, duke e parashtruar çështjen kombëtare me dekada para Rilindjes brenda kufirit.

Triptiku dhe brezi i dytë

De Rada nuk qe i vetëm. Bashkë me të, kritika letrare flet për një triptik të poezisë romantike arbëreshe, ku radhiten Gavril Dara i Riu (1826–1885), autor i baladës Kënga e sprasme e Balës, dhe Zef Skiroi (Giuseppe Schirò, 1865–1927), poet, gjuhëtar e folklorist i shkolluar në Seminarin shqiptar të Palermos. Vepra e Skiroit Te dheu i huaj — "një himn kombëtar i shqiptarëve të Italisë", siç e quajti dijetari Eqrem Çabej — e kthen mallin për atdheun në një vepër madhore. Pranë tyre qëndron edhe lirika e brishtë e Zef Serembes (Giuseppe Serembe, 1844–1901) nga San Cosmo Albanese, romantiku i trazuar i fatkeqësisë vetjake.

Mërgata që i mësoi atdheut të dojë veten

Çfarë na mëson kjo histori? Konica do të thoshte: të mos jemi naivë. Letërsia arbëreshe nuk u ruajt nga mrekullia, por nga puna këmbëngulëse e priftërinjve, mësuesve e botuesve që ngritën kolegje e shtypshkronja kur atdheu vetë heshtte. Dhe ndërsa Shqipëria u zgjua vonë, ishin pikërisht këta të mërguar — bashkë me vëllezërit Frashëri e poetët e Rilindjes — që i kujtuan kombit se ekzistonte. Sot, kur arbërishtja klasifikohet nga UNESCO si gjuhë "qartësisht e rrezikuar", me vetëm rreth 70–100 mijë folës, vepra e tyre mbetet provë e gjallë e një së vërtete krenare e të thjeshtë njëkohësisht: një popull mund t'i mbijetojë çdo gjëje, përveç harresës së fjalës së vet. Arbëreshët nuk e harruan. Dhe pikërisht ngaqë s'e harruan, sot e kemi edhe ne.

Burimet:

• Robert Elsie, Albanian Literature: A Short History (I.B. Tauris, 2005); albanianliterature.net, profili "Jeronim De Rada".
• Encyclopædia Britannica, "Fiámuri Arbërit", "Këngët e Milosaos", "Albanian literature".
• Morozova M. & Rusakov A., "Italo-Albanian Literary Corpus: Preliminary Remarks" (Academia.edu).
• "Arbëreshë people", "Luca Matranga", "Giulio Variboba", "Giuseppe Serembe", "Girolamo de Rada" — Wikipedia, me referenca akademike.
• RTSH RTI, profile për Jeronim De Radën dhe Zef Skiroin.

— Redaksia ZHURMA