Mendimi politik shqiptar: nga Vasa te Konica

Para se Shqipëria të ishte shtet, ajo qe një ide. Dhe si çdo ide e madhe, e pati lindjen jo në kuvende e parlamente — sepse ato ende nuk ekzistonin — por në kokat e disa burrave që menduan kombin përpara se ta prekin me dorë. Gjysmë shekulli, midis viteve 1870 dhe 1920, mendimi politik shqiptar bëri punën më të vështirë që mund t'i kërkohet një populli: të bindte vetveten se ishte popull. Nga vargu profetik i Pashko Vasës deri te proza therëse e Faik Konicës, ky hark ideor është themeli i padukshëm mbi të cilin u ngrit gjithçka tjetër.

Vasa: feja si problem, kombi si zgjidhje

Pikënisja nuk është rastësisht një varg. Kur Pashko Vasa — Vaso Pashë Shkodrani (1825–1892) — shkroi midis 1878 dhe 1880 poemën O moj Shqypni, ai bëri diçka më shumë se letërsi: parashtroi tezën themelore të gjithë mendimit politik shqiptar që do të pasonte. Tezën që ndarja fetare — mysliman, ortodoks, katolik — ishte plaga vdekjeprurëse e kombit, ndërsa shpëtimi qëndronte në një besnikëri më të lartë: te vetë shqiptaria. Vargu i mbramë, «Feja e shqyptarit asht shqyptaria», nuk ishte ateizëm e as indiferencë fetare; ishte një llogari e ftohtë politike. Vasa e kuptoi atë që fqinjët ballkanikë e shfrytëzonin: identitetet e tyre kombëtare ndërtoheshin mbi fenë, kurse shqiptarët, të ndarë në tri besime, do të griseshin nëse linin fenë të vendoste. Pra feja duhej zhvendosur nga qendra e identitetit dhe kombi vendosur në vend të saj. Ishte një akt politik i maskuar si poezi.

Lidhja e Prizrenit: ideja merr trup

Po atë vit që Vasa shkruante vargjet e tij, ideja gjeti trupin e parë institucional. Më 10 qershor 1878, në Prizren, u mblodh Lidhja Shqiptare — Lidhja e Prizrenit — me Abdyl Frashërin si një nga drejtuesit e saj kryesorë. Në fillim programi qe i kujdesshëm, gati konservator: ruajtja e tokave shqiptare brenda Perandorisë Osmane përballë oreksit serb, malazez e grek pas Luftës Ruso-Turke. Por nën ndikimin e Abdylit, qëndrimi u radikalizua. Më 13 qershor 1878, Lidhja u dorëzoi përfaqësuesve britanikë një memorandum me një fjali që përmbledh gjithë doktrinën: «Ashtu siç nuk jemi e nuk duam të jemi turq, kështu do t'i kundërvihemi me gjithë fuqinë tonë kujtdo që do të donte të na bënte sllavë a austriakë a grekë. Duam të jemi shqiptarë.» Më 27 nëntor 1878 Lidhja miratoi një program autonomie. Ideja e Vasës — kombi mbi gjithçka — kishte marrë formën e një kërkese politike.

Sami Frashëri: arkitekti i shtetit të paqenë

Nëse Vasa dha frymën dhe Abdyli dha trupin, vëllai i tij Sami Frashëri (1850–1904) dha planimetrinë. Më 1899, i botuar fillimisht në mënyrë anonime në Bukuresht, doli traktati «Shqipëria — ç'ka qenë, ç'është e ç'do të bëhetë», manifesti i vërtetë i mendimit politik të Rilindjes. Aty Sami bëri atë që asnjë shqiptar nuk e kishte bërë: projektoi shtetin me detaje teknike — bashkimin e trojeve shqiptare në një vilajet të vetëm, nëpunës shqiptarë, shkollë të detyrueshme në gjuhën shqipe, politika ekonomike të përshtatura për terrenin malor. Sami ishte enciklopedist; ai e mendoi Shqipërinë siç mendohet një vepër referimi — sistematikisht, plotësisht, përpara se objekti i saj të ekzistonte. Tek titulli i tij banon e gjithë logjika e Rilindjes: e kaluara si argument, e tashmja si diagnozë, e ardhmja si vendim.

Konica: skepsisi që e shpëtoi idenë nga vetja

Dhe pastaj erdhi Faik Konica (1875–1942) — mendja më e mprehtë, dhe ndoshta më e bezdisshme, e gjithë lëvizjes. Me revistën Albania, botuar në Bruksel e Paris midis 1896 dhe 1910, Konica futi në mendimin politik shqiptar diçka që i mungonte rrezikshëm: dyshimin ndaj vetes. Aty ku romantikët e Rilindjes lëvdonin pa fre, Konica matte. Ai e donte kombin mjaftueshëm sa t'i thoshte të vërtetat e pakëndshme — prapambetjen, përçarjen klanore, mburrëzinë boshe. Ndaj autoritetit osman qe fillimisht i moderuar, por programi i tij e zemëroi aq sa Stambolli ia konfiskoi tokat dhe e dënoi me vdekje në mungesë. Konica nuk ishte më pak patriot se Naimi; ishte patriot i një lloji tjetër — ai që e di se lëvdata pa kritikë është lajka, dhe lajka vret. Skepsisi i tij ndaj politikës, i shoqëruar me krenarinë e patundur ndaj kulturës, është pikërisht qëndrimi që ky gazetë e quan të vetin.

Noli: ideja provon pushtetin — dhe dështon

Harku mbyllet me Fan Nolin, peshkopin-poet që më 16 qershor 1924 u bë kryeministër pas Revolucionit të Qershorit. Programi i tij njëzetpikësh — reformë agrare, pavarësi gjyqësore, modernizim i administratës, pakësim i ndikimit të huaj — qe përkthimi i parë i idealeve të Rilindjes në vendim qeverisës. Por qeveria e Nolit, pa para, pa mbështetje të brendshme dhe pa njohje ndërkombëtare, ra më 24 dhjetor 1924 nën forcat e Ahmet Zogut. Gjysmë shekulli mendimi kishte ndërtuar një komb të mrekullueshëm në letër; përballja me pushtetin real tregoi se ideja e bukur dhe shteti i qëndrueshëm janë dy zanate të ndryshme. Megjithatë dështimi i Nolit nuk e zhvlerëson harkun — e plotëson. Vasa ëndërroi kombin, Sami e projektoi, Konica e pastroi nga naiviteti, Noli u përpoq ta qeveriste. Çfarë na lanë është një doktrinë e tërë: kombi mbi fenë, kultura mbi politikën, dhe kurajoja për ta dashur Shqipërinë mjaftueshëm sa t'i themi të vërtetën.

Burimet:

• Robert Elsie, History of Albanian Literature (East European Monographs, 1995) — kapitujt mbi Rilindjen, Vasën, Sami e Konicën.
• Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, 1878–1912 (Princeton University Press, 1967).
• Sami Frashëri, Shqipëria — ç'ka qenë, ç'është e ç'do të bëhetë (Bukuresht, 1899).
• Encyclopædia Britannica — zërat «Fan Noli», «League of Prizren», «Faik Konitza».
• Memorandumi i Lidhjes së Prizrenit drejtuar përfaqësuesve britanikë, 13 qershor 1878.

— Redaksia ZHURMA